The Project Gutenberg EBook of Heath's Modern Language Series: El trovador, by 
Antonio Garca Gutirrez

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Heath's Modern Language Series: El trovador

Author: Antonio Garca Gutirrez

Annotator: H.H. Vaughan

Release Date: August 12, 2009 [EBook #29677]

Language: Spanish

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HEATH'S MODERN LANGUAGE ***




Produced by Chuck Greif and the Online Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This book was
produced from scanned images of public domain material
from the Google Print project.)









[Illustration: ZARAGOZA]

Heath's Modern Language Series

EL TROVADOR

POR

ANTONIO GARCA GUTIRREZ

_EDITED WITH NOTES AND VOCABULARY_

BY

H. H. VAUGHAN, PH. D.

YALE UNIVERSITY


D. C. HEATH & CO., PUBLISHERS
BOSTON NEW YORK CHICAGO

COPYRIGHT, 1908,
BY D. C. HEATH & CO.

Printed in U. S. A.




INTRODUCTION


Antonio Garca Gutirrez was born in Chiclina, a small town in
Andalusia, July 5, 1813. His father wished him to become a doctor, but
his own tendency towards poetry was so strong that he soon gave up all
idea of a medical career and went to Madrid to seek his fortune. Here he
wrote _El Trovador_, which was promptly rejected by the dramatic
managers. After this disappointment he enlisted as a volunteer against
the Carlists, and was in the army when his play was finally produced.
Its success was instantaneous and overwhelming, and enabled the author
to leave the army and give all his time to his chosen occupation. Among
his other works may be cited _Simn Bocanegra_, _Venganza Catalana_, and
_Juan Lorenzo_. These plays were not as enthusiastically received as _El
Trovador_, and Gutirrez regarded the public as unjust to him. In 1844
he went to Havana, and thence to Mrida de Yucatn; returning to Spain
after five years' absence. He died August 26, 1884.

_El Trovador_ is undoubtedly Gutirrez' masterpiece. Interest in the
play is quickly aroused, and well sustained by the rapidity of the
action. Gutirrez has not kept the classic unities of time and place,
but he has kept the one important unity, that of action; since, although
our interest may at times be divided between the protagonists of the
drama and a less important character, we never lose interest in the
former.

The characters, although well drawn, are not strong. Manrique is a
selfish and ambitious man, who well deserves his fate. Nuo is
unscrupulous and weak, but the weakest character of all is that of
Leonor, who, knowing her duty, has neither strength nor will to
accomplish it. Azucena is really the most interesting character in the
play. From her first sad notes of "Bramando est el pueblo indmito" to
her last despairing cry of "Ya ests vengada" we do not for a minute
lose sight of the mortal conflict in her soul between the vengeance
which she has sworn her mother and her love for Manrique.

The verse form of the drama is worthy of note. In general, scenes in
which subordinates or common people appear are in prose, while those
between nobles are in verse. When the action is of ordinary pitch, this
verse is very simple; but when the action reaches a high pitch, the
verse form becomes complicated. Examples of this are to be seen in Act
III, Scene V, and Act IV, Scenes V and VI.

_El Trovador_ was given operatic form by the great Italian composer
Giuseppi Verdi, and under its Italian title, _Il Trovatore_, is well
known throughout the world.

As great difference exists in the usage of the Spanish punctuation marks
at the present day, it has been thought advisable in this edition to
adopt in some cases what might be called mixed punctuation, that is,
when there is a question which is also an exclamation, attention is
called to the fact by the use of the interrogation point before and the
exclamation point after the phrase or sentence.

The editor wishes to extend his thanks to Professor J. D. M Ford and
Professor C. H. Grandgent of Harvard, Professor A. Le Duc and Mr. F. D.
Schnacke of the University of Kansas, and Professor C. P. Wagner of the
University of Michigan, who have rendered valuable assistance in the
preparation of this edition.


H. H. V.


ANN ARBOR, _Sept. 14, 1907_.




EL TROVADOR

DRAMA CABALLERESCO EN CINCO JORNADAS EN PROSA Y VERSO




PERSONAJES


DON NUO DE ARTAL, Conde de Luna[1]

DON MANRIQUE (El Trovador)

DON GUILLN DE SES

DON LOPE DE URREA

DOA LEONOR DE SES

DOA JIMENA

AZUCENA

GUZMN, criado del Conde de Luna

JIMENO, idem

FERRANDO, idem

RUIZ, criado de Don Manrique

UN SOLDADO

Soldados, sacerdotes y religiosas

_Aragn_[2]--_Siglo XV_




EL TROVADOR

JORNADA PRIMERA

EL DUELO

Zaragoza:[3] sala corta[4] en el palacio de la Aljafera[5]




ESCENA PRIMERA

GUZMN, JIMENO, _y_ FERRANDO, _sentados_


JIMENO. Nadie mejor que yo puede saber esa historia;
como que hace muy cerca de cuarenta aos que estoy al
servicio de los Condes de Luna.

FERRANDO. Siempre me lo han contado de diverso modo.

GUZMN. Y como se abultan tanto las cosas...

JIMENO. Yo os lo contar tal como ello pas por los
aos de 1390. El Conde don Lope de Artal viva regularmente
en Zaragoza, como que siempre estaba al lado de
su Alteza. Tena dos nios: el uno que es don Nuo,
nuestro muy querido amo, y contaba entonces seis meses,
poco ms o menos, y el mayor, que tendra dos aos, llamado
don Juan. Una noche entr en la casa del Conde una de
esas vagabundas, una gitana con ribetes de bruja, y sin
decir una palabra se desliz hacia la cmara donde dorma
el mayorcito. Era ya bastante vieja...

FERRANDO. Vieja y gitana? Bruja sin duda.

JIMENO. Se sent a su lado, y le estuvo mirando largo
rato, sin apartar de l los ojos ni un instante; pero los
criados la vieron y la arrojaron a palos.[6] Desde aquel da
empez a enflaquecer el nio, a llorar continuamente, y
por ltimo, a los pocos das cay gravemente enfermo; la
pcara de la bruja le haba hechizado.

GUZMN. Diantre!

JIMENO. Y an su aya asegur que en el silencio de la
noche haba odo varias veces que andaba alguien en su
habitacin, y que una legin de brujas jugaban con el nio
a la pelota, sacudindole furiosas contra la pared.

FERRANDO. Qu horror! Yo me hubiera muerto de
miedo.

JIMENO. Todo esto alarm al Conde, y tom sus medidas
para pillar a la gitana; cay efectivamente en el
garlito, y al otro da[7] fue quemada pblicamente, para
escarmiento de viejas.

GUZMN. Cunto me alegro! Y el chico?

JIMENO. Empez a engordar inmediatamente.

FERRANDO. Eso era natural.

JIMENO. Y a guiarse por mis consejos,[8] hubiera sido
tambin tostada la hija, la hija de la hechicera.

FERRANDO. Pues por supuesto![9]... Dime con quin
andas[10]...

JIMENO. No quisieron entenderme, y bien pronto tuvieron
lugar de arrepentirse.

GUZMN. Cmo!

JIMENO. Desapareci el nio, que estaba ya tan rollizo
que daba gusto verle; se le busc por todas partes, y
sabis lo que se encontr? Una hoguera recin apagada
en el sitio donde muri la hechicera, y el esqueleto achicharrado
del nio.

FERRANDO. Cspita! Y no la atenacearon?

JIMENO. Buenas ganas tenamos todos de verla arder
por va de ensayo para el infierno; pero no pudimos atraparla,
y sin embargo si la viese ahora...

GUZMN. La conocerais?

JIMENO. A pesar de los aos que han pasado, sin duda.

FERRANDO. Pero tambin apostara yo cien florines a
que el alma de su madre est ardiendo ahora en las parrillas
de Satans.

GUZMN. Se entiende.

JIMENO. Pues... mis dudas tengo en cuanto a eso.

GUZMN. Qu decs?

JIMENO. Desde el suceso que acabo de contaros no ha
dejado de haber lances diablicos... Yo dira que el
alma de la gitana tiene demasiado que hacer para irse tan
pronto al infierno.

FERRANDO. Jum!... Jum!...

JIMENO. He dicho algo?

FERRANDO. Preguntdmelo a m.

GUZMN. La habis visto?

FERRANDO. Ms de una vez.

GUZMN. A la gitana?

FERRANDO. No, qu disparate; no...! Al alma de
la gitana; unas veces bajo la figura de un cuervo negro; de
noche regularmente en bho. Ultimamente, noches pasadas,
se transform en lechuza.

GUZMN. Cspita!

JIMENO. Adelante.

FERRANDO. Y se entr en mi cuarto a sorberse el aceite
de mi lmpara; yo empec a rezar un _Padre nuestro_ en voz
baja... ni por sas;[11] apag la luz y me empez a mirar
con unos ojos tan relucientes;[12] se me eriz el cabello; tena
un no s qu de diablico[13] y de infernal aquel espantoso
animalejo. Ultimamente, empez a revolotear por la
alcoba... yo sent en mi boca el fro beso de un labio
inmundo; di un grito de terror exclamando: _Jess!_ y la
bruja espantada lanz un prolongado chillido, precipitndose
furiosa por la ventana.

GUZMN. Me contis cosas estupendas! Y en pago
del buen rato que me habis hecho pasar, voy a contaros
otras no menos raras y curiosas, pero que tienen la ventaja
de ser ms recientes.

FERRANDO. Cmo!

GUZMN. Se entiende que nada de esto debe traslucirse,
porque es una cosa que slo a m, a m particularmente
se me ha confiado.

JIMENO. Pero de quin?

GUZMN. De otro modo me matara el Conde.

FERRANDO _y_ JIMENO. El Conde!

GUZMN. Pero todo ello no es nada, nada; travesuras de
la juventud. No sabis que est perdidamente enamorado
de doa Leonor de Ses?

GUZMN. La hermana de don Guilln, de ese hidalgo
orgulloso...

FERRANDO. La ms hermosa dama del servicio de la
reina.

GUZMN. Seguro.

FERRANDO. Y que est tan enamorada de aquel trovador
que en tiempos de antao[14] vena a quitarnos el sueo
por la noche con su cntico sempiterno.

GUZMN. Y que viene todava.

JIMENO. Cmo! Pues no dicen que est con el
Conde de Urgel,[15] que en mala hora naciera, ayudndole a
conquistar la corona de Aragn?

GUZMN. Pues a pesar de eso...

FERRANDO. Atreverse a galantear a una de las primeras
damas de su Alteza. Un hombre sin solar, digo, que
sepamos.

JIMENO. No negaris, sin embargo, que es un caballero
valiente y galn.

GUZMN. S, eso s... pero en cuanto a lo dems[16]...
Y luego, quin es l? Dnde est el escudo de sus armas?
Lo que me deca anoche el Conde: Tal vez ser algn
noble pobretn, algn hidalgo de gotera.

JIMENO. Pero al cuento.

GUZMN. Al cuento: ya sabis que yo gozo de la confianza
del Conde; anoche me dijo, estando los dos solos
en su cuarto: Escucha, Guzmn; quiero que me acompaes;
slo a ti me atrevo a confiar mis designios, porque
siempre me has sido fiel; esta noche ha de ser fatal para
m, o he de llegar al colmo de la felicidad suprema! Sgueme,
aadi, y atraves con paso precipitado las galeras,
instruyndome en el camino de su proyecto.

JIMENO. Y qu?

GUZMN. Su intento era entrar en la habitacin de
Leonor, para lo cual[17] se haba proporcionado una llave.

JIMENO. Cmo!... En palacio!... Y se atrevi
al fin?

GUZMN. Entr efectivamente; pero en el momento
mismo, cuando lleno de amor y de esperanza se le figuraba
que iba a tocar la felicidad suprema, un preludio del lad
del maldito trovador vino a sacarle de su delirio.

FERRANDO. Del trovador!

GUZMN. Del mismo; estaba en el jardn. All, dijo
don Nuo con un acento terrible, all estar tambin ella;
y baj furioso la escalera. La noche era oscursima; el
importuno cantor, que nunca puls el lad a peor tiempo,
se retir creyendo sin duda que era mi amo algn curioso
escudero; a poco rato baj la virtuosa Leonor, y equivocando
a mi seor con su amante, le condujo silenciosamente
a lo ms oculto del[18] jardn. Bien pronto las atrevidas
palabras del Conde la hicieron conocer con quin se las
haba[19]... la luna, hasta entonces prudentemente encubierta
con una nube espessima, hizo brillar un instante el
acero del celoso cantor delante del pecho de mi amo; poco
dur el combate; la espada del Conde cay a los pies de su
rival, y un momento despus ya no haba un alma en todo
el jardn.

JIMENO. Y no os parece, como a m, que el Conde
hace muy mal en exponer as su vida? Y si llegan a saber[20]
sus Altezas semejantes locuras...

GUZMN. Calle... parece que se ha levantado ya...

JIMENO. Temprano para lo que ha dormido.[21]

FERRANDO. Los enamorados, dicen que no duermen.

GUZMN. Vamos all, no nos eche de menos.[22]

FERRANDO. Y hoy que estar de mala guisa.

JIMENO. S, vamos.




ESCENA II

Cmara de doa Leonor en el palacio

LEONOR, JIMENA, _y_ DON GUILLN[23]


GUILLN. Mil quejas tengo que daros,
si orme, hermana, queris.

LEONOR. Hablar, don Guilln, podis,
que pronta estoy a escucharos.
Si a hablar del Conde vens,
que ser en vano os advierto,
y me enojar por cierto
si en tal tema persists.

GUILLN. Poco estimis, Leonor,
el brillo de vuestra cuna,
menospreciando al de Luna[24]
por un simple trovador.
Qu visteis, hermana, en l
para as tratarle impa?
No supera en bizarra
al ms apuesto doncel?
A caballo, en el torneo,
no admirasteis su pujanza?
A los botes de su lanza...

LEONOR. Que cay de un bote creo.

GUILLN. En fin, mi palabra di
De que suya habis de ser,
y cumplirla he menester.

LEONOR. Y vos[25] disponis de m?

GUILLN. O soy o no vuestro hermano.

LEONOR. Nunca lo fuerais,[26] por Dios,
que me dio mi madre en vos,
en vez de amigo, un tirano.

GUILLN. En fin, ya os dije mi intento:
ved cmo se ha de cumplir.

LEONOR. No lo esperis.

GUILLN. O vivir
encerrada en un convento.

LEONOR. Lo del convento ms bien.

GUILLN. Eso tu audacia responde?

LEONOR. Que nunca ser del Conde...
nunca, lo os; don Guilln?

GUILLN. Yo har que mi voluntad
se cumpla, aunque os pese a vos.

LEONOR. Idos, hermano, con Dios.

GUILLN. Leonor!... a Dios os quedad.




ESCENA III

LEONOR _y_ JIMENA


LEONOR. Lo oste? Negra fortuna!
Ya ni esperanza ninguna,
ningn consuelo me resta.

JIMENA. Mas por qu por el de Luna
tanto empeo manifiesta?

LEONOR. Esa soberbia ambicin
que le ciega y le devora
es triste! mi perdicin.
Y quiere que al que me adora
arroje del corazn!
Yo al Conde no puedo amar,
le detesto con el alma;
l vino ay Dios! a turbar
de mi corazn la calma
y mi dicha a emponzoar.
Por qu perseguirme as?
Desde anoche le aborrezco
ms y ms. Yo que cre
que era Manrique... Ay de m![27]
Todava me estremezco.
Por l me aborrece ya.

JIMENA. Don Manrique?

LEONOR. S, Jimena.

JIMENA. De vuestro amor dudar?

LEONOR. Celoso del Conde est,
y sin culpa me condena... (_llora_)

JIMENA. Siempre llorando, mi amiga?
No cesas...

LEONOR. Llorando, s;
yo para llorar nac;
mi negra estrella enemiga,
mi suerte, lo quiere as.
Despreciada, aborrecida
del que amante idolatr,
qu es ya para m la vida?
Y l crey que envilecida
vendiera a otro amor mi fe.
No, jams,... la pompa, el oro,
gurdelos el Conde all;
ven, trovador, y mi lloro
te dir cmo te adoro,
y mi angustia te dir.
Mrame aqu prosternada;
ven a calmar la inquietud
de esta mujer desdichada;
tuyo es mi amor, mi virtud...
Me quieres ms humillada?

JIMENA. Qu haces, Leonor?

LEONOR. Yo no s...
alguien viene.

JIMENA. El es, por Dios!
Y dudabas de su fe!

LEONOR. Jimena!

JIMENA. Te estorbar...
solos os dejo a los dos.




ESCENA IV

LEONOR _y_ MANRIQUE, _rebozado_


LEONOR. Manrique! Eres t?

MANRIQUE. Yo, s...
No temblis.

LEONOR. No tiemblo yo;
mas si alguno entrar te vio...

MANRIQUE. Nadie.

LEONOR. Qu buscas aqu?
Qu buscas?... Ah!... Por piedad...

MANRIQUE. Os pesa de mi venida?[28]

LEONOR. No, Manrique, por mi vida.
Me buscis a m, es verdad?
S, s... yo apenas pudiera
tanta ventura creer.
Lo ves? Lloro de placer.

MANRIQUE. Quin, perjura, te creyera!

LEONOR. Perjura?

MANRIQUE. Mil veces, s...
Mas no pienses que insensato
a obligar a un pecho ingrato,
a implorarte vine aqu.
No vengo lleno de amor
cual un tiempo...

LEONOR. Desdichada!

MANRIQUE. Temblis?

LEONOR. No, no tengo nada[29]...
mas temo vuestro furor.
Quin dijo, Manrique, quin,
que yo olvidarte pudiera
infiel, y tu amor vendiera,
tu amor, que es slo mi bien!
Mis lgrimas no bastaron
a arrancar de tu razn
esa funesta ilusin?

MANRIQUE. Harto tiempo me engaaron.
Demasiado te cre
mientras tierna me halagabas
y prfida me engaabas.
Qu necio, qu necio fui!
Pero no, no impunemente
gozars de tu traicin;
yo partir el corazn
de ese rival insolente.
Tus lgrimas! Yo creer
pudiera, Leonor, en ellas
cuando con tiernas palabras
a otro halagabas ayer?
No te vi yo mismo, di!

LEONOR. S, pero juzgu engaada
que eras t, con voz pausada
cantar una trova o.
Era tu voz, tu lad;
era el canto seductor
de un amante trovador
lleno de tierna inquietud.
Turbada, perd mi calma,
se estremeci el corazn,
y una celeste ilusin
me abras de amor el ana.
Me pareci que te va[30]
en la oscuridad profunda,
que a la luna moribunda
tu penacho descubra.
Me figur verte all
con melanclica frente,
suspirando tristemente
tal vez, Manrique, por m.
No me engaaba... un temblor
me sobrecogi un instante...
era sin duda mi amante,
era ay Dios! mi trovador.

MANRIQUE. Si fuera verdad, mi vida
y mil vidas que tuviera,
ngel hermoso, te diera.

LEONOR. No te soy aborrecida?

MANRIQUE. T, Leonor? Pues por quin
as en Zaragoza entrara,
por quin la muerte arrostrara
sino[31] por ti, por mi bien?
Aborrecerte! Quin pudo
aborrecerte, Leonor?

LEONOR. No dudas ya de mi amor,
Manrique?

MANRIQUE. No, ya no dudo.
Ni as pudiera vivir;
me amas, es verdad? Lo creo,
porque creerte deseo
para amarte y existir.
Porque me fuera la muerte
ms grata que tu desdn.

LEONOR. Trovador!

MANRIQUE. No ms; ya es bien
que parta.

LEONOR. No vuelvo a verte?

MANRIQUE. Hoy no, ms tarde ser.

LEONOR. Tan pronto te marchas?

MANRIQUE. Hoy;
ya se sabe que aqu estoy;
buscndome estn quiz.

LEONOR. S, vete.

MANRIQUE. Muy pronto fiel
me vers, Leonor, mi gloria,
cuando el cielo d victoria
a las armas del de Urgel.
Retrate... viene alguno.

LEONOR. Es el Conde!

MANRIQUE. Vete.

LEONOR. Cielos!

MANRIQUE. Mal os curasteis mis celos...
Qu busca aqu este importuno?




ESCENA V

MANRIQUE _y_ DON NUO


NUO. Qu hombre es ste?

MANRIQUE. Gurdeos Dios
muchos aos, el de Luna.

NUO. (Psia mi negra fortuna!)

MANRIQUE. Caballero, hablo con vos;
si porque encubierto estoy...

NUO. Si decirme algo tenis,
descubrid...

MANRIQUE. Me conocis? (_Descubrindose._)

NUO. Vos, Manrique!

MANRIQUE. El mismo soy.

NUO. Cuando a la ley sois infiel
y cuando proscripto estis,
as en palacio os entris
partidario del de Urgel?

MANRIQUE. Debo temer, por ventura,
Conde, de vos?

NUO. Un traidor...

MANRIQUE. Nunca; vuestro mismo honor
de vos mismo me asegura.
Siempre fuisteis caballero.

NUO. Qu buscis, Manrique, aqu?

MANRIQUE. A vos, seor Conde.

NUO. A m?
Para qu saber espero.

MANRIQUE. No lo adivinis?

NUO. Tal vez.

MANRIQUE. Siempre enemigos los dos
hemos sido.

NUO. S, por Dios.

MANRIQUE. Pensislo con madurez.

NUO. Pienso que atrevido y necio
anduvisteis en retar
a quien dbeos contestar
tan slo con el desprecio.
Qu hay de comn en los dos?
Hablis al Conde de Luna,
hidalgo de pobre cuna.[32]

MANRIQUE. Y bueno tal como vos.
En fin, no admits el duelo?

NUO. Y lo pudisteis pensar?
Yo hasta vos he de bajar?

MANRIQUE. No me insultis, vive el cielo,
que si la espada desnudo
la vil lengua os cortar.

NUO. A m, villano? No s (_Saca la espada._)
cmo en castigarte dudo.
Mas t lo quieres.

MANRIQUE. Salgamos.

NUO. Sacad el infame acero.

MANRIQUE. Don Nuo, fuera os espero;
cuidad que en palacio estamos.

NUO. Cobarde, no escucho nada.

MANRIQUE. Ved, Conde, que os engais...
Vos, vos cobarde llamis
al que es dueo de esta espada?

NUO. La ma... Y lo sufro, no...

MANRIQUE. A recobrarla venid.

NUO. No; que no sois, advertid,
caballero como yo.

MANRIQUE. Tal vez os equivocis.
Y habladme con ms despacio
mientra estamos en palacio.
Os aguardo.

NUO. Dnde vais?

MANRIQUE. Al campo, don Nuo, voy,
donde probaros espero
que, si vos sois caballero...
caballero tambin soy.

NUO. Os atrevis?...

MANRIQUE. S, venid.

NUO. Trovador, no me insultis
si en algo el vivir tenis.

MANRIQUE. Don Nuo, pronto, salid.




JORNADA SEGUNDA

EL CONVENTO

Cmara de don Nuo




ESCENA PRIMERA

DON NUO _y_ DON GUILLN


NUO. Don Guilln?

GUILLN. Gurdeos el cielo.

NUO. Qu hay de nuevo en la ciudad?

GUILLN. Qu? An no sabis?

NUO. Asentad.

GUILLN. Todos lloran sin consuelo.

NUO. Cmo!

GUILLN. La traicin impa
que en yermo a Aragn convierte,
dio al Arzobispo la muerte.

NUO. Qu decs? A don Garca?

GUILLN. Ahora se acaba de hallar
su cadver junto al muro,
que de la noche en lo oscuro
le debieron de matar.[33]
Muri como bueno y fiel...

NUO. Siempre lo fue don Garca.

GUILLN. Porque osado combata
la pretensin del de Urgel.

NUO. Infame y cobarde accin
que he de vengar, por quin soy!

GUILLN. Conde...

NUO. Sabed que desde hoy
soy Justicia de Aragn,
y si mi poder alcanza
a los traidores, os juro
por mi honor, como el sol puro,
que han de sentir mi venganza.

GUILLN. Pero dejando esto a un lado,
que importa ms vuestra vida,
cmo os va de aquella herida?[34]

NUO. Me siento muy mejorado.

GUILLN. Ya era tiempo.

NUO. Un ao har
que la recib, por Cristo;
muy cerca la muerte he visto,
mas bueno me siento ya.

GUILLN. La suerte al fin del trovador
os dio la venganza presto.

NUO. No me hablis, Guilln, en esto;
habladme de Leonor,
que hace un ao, ms de un ao,
mientras me dur mi herida,
que no me hablis, por mi vida,
de vuestra hermana, y lo extrao.

GUILLN. Don Nuo!...

NUO. Desque dej
el servicio de su Alteza,
de contemplar su belleza,
dura tambin me priv.
Consiente al fin en unir
su suerte a la suerte ma?
Se muestra menos impa?

GUILLN. Conde, qu os puedo decir?
En vano fue amenazar,
y nada alcanz mi ruego;
esposa de Dios va luego
a postrarse ante el altar.

NUO. Encerrarse en un convento!
Eso prefiere ms bien?

GUILLN. En el de Jerusaln[35]
va a profesar al momento.

NUO. Ingrata!

GUILLN. Cuando el rumor
lleg, don Nuo, a su odo
de que haba sucumbido
en Velilla[36] el trovador,
desesperada, llorosa...

NUO. Y no hay medio, don Guilln?..

GUILLN. Ninguno; ni ya est bien...

NUO. Decs que an no es religiosa?

GUILLN. Pero lo[37] ser muy luego.

NUO. Ir yo a verla, yo ir;
si es fuerza, la rogar...

GUILLN. Despreciar vuestro ruego.

NUO. Tan en extremo enojada
est?

GUILLN. No sabis, seor,
que no hay tirano mayor
como la mujer rogada?

NUO. Pues bien, la arrebatar
a los pies del mismo altar;[38]
si ella no me quiere amar,
yo a amarme la obligar.

GUILLN. Conde!

NUO. S, s... loco estoy,
no os enojis; ni he querido
ofender...

GUILLN. Noble he nacido,
y noble, don Nuo, soy.

NUO. Basta; ya s, don Guilln,
que es ilustre vuestra cuna.

GUILLN. Y jams mancha ninguna
la oscurecer.

NUO. Est bien;
dejadme.

GUILLN. Quin ms que yo
ste enlace estimara?
Mas si amengua mi hidalgua,
no quiero tal dicha, no.

NUO. Decs bien.

GUILLN. Si os ofend...

NUO. No; dejadme... fuera estn
mis criados; a Guzmn
que entre[39] diris.

GUILLN. Lo har as.




ESCENA II

DON NUO, _despus_ GUZMN


NUO. Gracias a Dios se fue ya,
que por cierto me aburra.
Qu vano con su hidalgua
el buen caballero est!
Si no me quiere servir
ser diligencia vana:
o ha de ser ma su hermana,
o por ella he de morir.

GUZMN. Seor?

NUO. Cierra esa puerta.

GUZMN. Qu tenis que mandarme?

NUO. Sintate.

GUZMN. En vuestra presencia, seor!

NUO. S; quiero darte esta prueba ms de mi aprecio;
voy a encargarte de una comisin arriesgada... te
atrevers a hacer lo que te diga?

GUZMN. A todo estoy pronto.

NUO. Pinsalo bien.

GUZMN. Aunque me costara la vida; podis disponer
de m.

NUO. Ya lo s, Guzmn; nunca has dejado de serme
fiel.

GUZMN. Y lo ser siempre.

NUO. Yo tambin sabr recompensarte. Bien conoces
a doa Leonor de Ses, y sabes lo que por ella he
padecido.

GUZMN. Demasiado, seor.

NUO. Y hoy la voy a perder[40] para siempre si no me
ayuda tu arrojo. Yo deba haberla olvidado; pero mi
corazn, y tal vez mi orgullo, se han resentido ya en extremo...
me es imposible no amarla. Cuando muri
Manrique en el ataque de Velilla, cre que resignndose
con su suerte, se tendra por muy dichosa en dar la mano
al Conde de Luna, en llevar un apellido noble y brillante;
me enga... apenas podra creerlo; ha preferido encerrarse
con su orgullo en un claustro. Hoy mismo[41] debe
profesar en el convento de Jerusaln.

GUZMN. Hoy mismo!

NUO. S; yo no quiero que este acto se verifique.

GUZMN. Cmo estorbarlo?

NUO. No comprendes?

GUZMN. Mandad.

NUO. Yo te prometo que nada te suceder; el Rey
acaba de hacerme Justicia mayor de Aragn; de consiguiente,
contra ti no se har justicia. El pueblo est
consternado con la muerte violenta que han dado los
rebeldes al Arzobispo; el Rey necesita de m y de mis
vasallos en estos momentos crticos; todo nos favorece.

GUZMN. Cierto.

NUO. Cul de mis criados te parece ms a propsito
para que vaya contigo?

GUZMN. Ferrando.

NUO. Dile que te acompae; yo tambin le recompensar.

GUZMN. Os? (_Tocan a la puerta._)

NUO. Abre.




ESCENA III

LOS MISMOS _y_ DON LOPE


LOPE. Su Alteza os manda llamar, Conde.

NUO. Su Alteza?

LOPE. Parece que est algo alborotada la ciudad con
ciertas noticias que ha trado un corredor del ejrcito.

NUO. Pues qu hay?

LOPE. Los rebeldes han entrado a saco[42] a Castellar[43] y
se suena tambin que algunos de ellos se han introducido
en Zaragoza, y que esta noche ha de haber revuelta.

NUO. Imposible.

LOPE. La ciudad est casi desierta; todos se han consternado;
pero lo ms particular...

NUO. As podrs con ms facilidad... (_A parte a
Guzmn._)

GUZMN. Voy.

NUO. Escucha: supongo que no encontrars resistencia;
si la hallares haz uso de la espada.

GUZMN. En la misma iglesia?

NUO. En cualquier parte.

LOPE. Verdad es que en un tiempo en que se matan
arzobispos...

NUO. Me has entendido... adis.




ESCENA IV

DON NUO _y_ DON LOPE


LOPE. Como deca, lo que ms me ha admirado de todo
ello, y lo que a vos sin duda tambin os sorprender, es la
voz que corre de que el que acaudillaba a los rebeldes en
la entrada del castillo era un difunto.

NUO. Don Lope!

LOPE. No adivinis quin sea?

NUO. Yo... no conozco fantasmas.

LOPE. Pues bien le conocais, y le odiabais muy particularmente.

NUO. Quin?

LOPE. El trovador.

NUO. Manrique! No se encontr su cadver en
el combate de Velilla?

LOPE. As se dijo, aunque ninguno le conoca por su
persona.

NUO. Si no era l!

LOPE. No sera, o como ms bien creo...

NUO. Qu?

LOPE. Debe de haber[44] en esto algo de arte del diablo.

NUO. Silencio! Os queris burlar?

LOPE. No, por mi vida.

NUO. Y est en el castillo?

LOPE. No, en Zaragoza.

NUO. Aqu?

LOPE. As lo ha dicho quien le vio a la madrugada
cerca de la puerta del Sol.[45]

NUO. Y l ser tal vez el caudillo de la trama...

LOPE. Y es a lo menos el ms osado, y por consiguiente
el ms a propsito.

NUO. Pluguiera[46] a Dios que as fuese.

LOPE. Nadie lo duda en la ciudad.

NUO. Decais que me llamaba su Alteza?

LOPE. Seguramente.

NUO. Adis, don Lope; esta noche los castigaremos
si se atreven. 20

LOPE. Yo lo espero...




ESCENA V

DON LOPE


LOPE. Pues no las tengo yo todas conmigo[47]... y si los
soldados son como el caudillo... pardiez! un ejrcito de
fantasmas, una falange espiritual.




ESCENA VI

En el fondo del teatro se ver la reja del locutorio de un
convento; tres puertas, una al lado de la reja que comunica
con el interior del claustro, otra a la derecha que va a la iglesia,
y la otra a la izquierda, que figura ser la entrada de la calle.

_Se dejan ver algunas religiosas en el locutorio; la puerta que
est al lado de la reja se abre, y aparece_ LEONOR _apoyada
del brazo de_ JIMENA; _las rodean algunos sacerdotes y
religiosas_


LEONOR. Jimena!

JIMENA. Al fin abandonas
a tu amiga.

LEONOR. Quiera[48] el cielo
hacerte a ti ms feliz,
tanto como yo deseo.

JIMENA. Por qu obstinarte?

LEONOR. Es preciso;
ya no hay en el universo
nada que me haga[49] apreciar
esta vida que aborrezco.
Aqu de Dios en las aras,
no ver, amiga, a lo menos,
a esos tiranos impos
que causa de mi mal fueron.

JIMENA. Ni una esperanza...

LEONOR. Ninguna;
l muri ya.

JIMENA. Tal vez luego
se borrar de tu mente
ese recuerdo funesto.

El mal, como la ventura,
todo pasa con el tiempo.

LEONOR. Estoy resuelta; ya no hay
felicidad, ni la quiero,
en el mundo para m;
slo morir apetezco.
Acompame, Jimena.

JIMENA. Ests temblando.

LEONOR. S; tiemblo
porque a ofender voy a Dios
con prfido juramento.

JIMENA. Qu decs?

LEONOR. Ay! Todava
delante de m le tengo,
y Dios, y el altar, y el mundo
olvido cuando le veo.
Y siempre vindole estoy,
amante, dichoso y tierno...
mas no existe, es ilusin
que imagina mi deseo.
Vamos!

JIMENA. Leonor!

LEONOR. Vamos pronto;
le olvidar, lo prometo.
Dios me ayudar... sostnme,
que apenas tenerme puedo.




ESCENA VII

_Queda la escena un momento sola; salen por la izquierda_ DON
MANRIQUE _con el rostro cubierto con la celada, y_ RUIZ


RUIZ. ste es el convento.

MANRIQUE. S,
Ruiz, pero nada veo.
Si te engaaron?

RUIZ. No creo...

MANRIQUE. Ests cierto que era aqu?

RUIZ. Seor, muy cierto.

MANRIQUE. Sin duda
tom ya el velo.

RUIZ. Quiz.

MANRIQUE. Ya esposa de Dios ser,
ya el ara santa la escuda.

RUIZ. Pero...

MANRIQUE. Djame, Ruiz;
ya para m no hay consuelo.
Por qu me dio vida el cielo
si ha de ser tan infeliz?

RUIZ. Mas qu causa pudo haber
para que as consagrara
tanta hermosura en el ara?
Mucho debi padecer.

MANRIQUE. Nuevas falsas de mi muerte
en los campos de Velilla
corrieron, cuando en Castilla
estaba yo.

RUIZ. De esa suerte...

MANRIQUE. Persiguironla inhumanos
que envidiaban nuestro amor,
y ella busca al Redentor
huyendo de sus tiranos.
Si supiera que an existo
para adorarla... No, no...
Ya olvidarte debo yo,
esposa de Jesucristo...

RUIZ. Qu hacis? Callad...

MANRIQUE. Loco estoy...
Y cmo no estarlo ay cielo!
si, infelice, mi consuelo
pierdo y mis delicias hoy?
No los perder; Ruiz,
djame.

RUIZ. Qu vais a hacer?

MANRIQUE. Pudirala acaso ver...
con esto fuera feliz.

RUIZ. Aqu el locutorio est.

MANRIQUE. Vete.

RUIZ. Fuera estoy.




ESCENA VIII

MANRIQUE, _despus_ GUZMN _y_ FERRANDO


MANRIQUE. Qu har?
Turbado estoy... Llamar?
Tal vez orando estar.
Acaso en este momento
llora cuitada por m.
Nadie viene... por aqu...
es la iglesia del convento.

FERRANDO. Tarde llegamos, Guzmn.

GUZMN. Quin es este hombre?

FERRANDO. No s.

(_Las religiosas cantarn dentro un responso; el canto no
cesar hasta un momento despus de la concluida de la
jornada._)

GUZMN. Oyes el canto?

FERRANDO. S, a fe.

GUZMN. En la ceremonia estn.

MANRIQUE. Qu escucho?... Cielos! Es ella...
(_Mirando a la puerta de la iglesia._)
All est baada en llanto,
junto al altar sacrosanto,
y con su dolor ms bella.

GUZMN. No es sa la iglesia?

FERRANDO. Vamos.

MANRIQUE. Ya se acercan hacia aqu.

FERRANDO. Esprate.

GUZMN. Vienen?

FERRANDO. S.

MANRIQUE. No; que no me encuentre... huyamos.

(_Quiere huir, pero detenindose de pronto se apoya vacilando
en la reja del locutorio. Leonor, Jimena y el squito
salen de la iglesia y se dirigen a la puerta del claustro;
pero al pasar al lado de Manrique, ste alza la visera,
y Leonor, reconocindole, cae desmayada a sus pies.
Las religiosas aparecen en el locutorio llevando velas
encendidas._)

GUZMN. Esta es la ocasin... valor.

LEONOR. Quin es aqul? Mi deseo (_A Jimena_)
me engaa... S, es l!

JIMENA. Qu veo!

LEONOR. Ah! Manrique!...

GUZMN, FERRANDO. El trovador! (_Huyen._)




JORNADA TERCERA

LA GITANA


Interior de una cabaa; Azucena estar sentada cerca de una
hoguera; Manrique a su lado de pie.




ESCENA PRIMERA

MANRIQUE _y_ AZUCENA


AZUCENA, _canta_. Bramando est el pueblo indmito,
de la hoguera en derredor;[50]
al ver ya cerca la vctima,
gritos lanza de furor.
All viene; el rostro plido,
sus miradas de terror,
brillan de la llama trmula
al siniestro resplandor.[51]

MANRIQUE. Qu triste es esa cancin!

AZUCENA. T no conoces esa historia, aunque nadie
mejor que t pudiera saberla.

MANRIQUE. Yo?...

AZUCENA. Te separaste tan nio[52] de mi lado ingrato!
Abandonaste a tu madre por seguir a un desconocido...

MANRIQUE. A don Diego de Haro,[53] seor de Vizcaya.[54]

AZUCENA. Pero que no te amaba tanto como yo.

MANRIQUE. Mi objeto era el de haceros feliz. Las
montaas de Vizcaya no podan suministrar a mi ambicin
recursos para elevarme a la altura de mis ilusiones. Segu
a don Diego hasta Zaragoza, porque se decidi a protegerme,
y yo deca para m: Algn da sacar a mi madre
de la miseria; pero vos no lo habis querido.

AZUCENA. No, yo soy feliz; yo no ambiciono alczares[55]
dorados; tengo bastante con mi libertad y con las montaas
donde vivieron siempre nuestros padres.

MANRIQUE. Siempre!

AZUCENA. Pero, hijo mo, la pobreza tiene muchos
inconvenientes, y tu familia los ha experimentado muy
terribles.

MANRIQUE. Mi familia?

AZUCENA. Nada me has preguntado nunca acerca de
ella.

MANRIQUE. No me he atrevido... no s por qu se
me ha figurado que me habais de contar alguna cosa
horrible.

AZUCENA. Tienes razn, una cosa horrible!... Yo,
para recordarlo, no podra menos de estremecerme...
Ves esa hoguera? Sabes t lo que significa esa hoguera?
Yo no puedo mirarla sin que se me despegue la carne de los
huesos, y no puedo apartarla de m, porque el fro de la
noche hiela todo mi cuerpo.

MANRIQUE. Pero, por qu os habis querido fijar en
este sitio?

AZUCENA. Porque este sitio tiene para m recuerdos muy
profundos... desde aqu se descubren los muros de Zaragoza...
ste era, ste, el sitio donde muri.

MANRIQUE. Quin, madre ma?

AZUCENA. Es verdad, t no lo sabes, y sin embargo era
mi madre, mi pobre madre, que nunca haba hecho dao a
nadie. Pero dieron en decir[56] que era bruja!...

MANRIQUE. Vuestra madre?

AZUCENA. S; la acusaron de haber hecho mal de ojo[57]
al hijo de un caballero, de un Conde. No hubo compasin
para ella, y la condenaron a ser quemada viva.

MANRIQUE. Qu horror!... Brbaros... Y lo consumaron?

AZUCENA. En este mismo sitio, donde est esa hoguera.

MANRIQUE. Gran Dios!

AZUCENA. Yo la segua de lejos, llorando mucho; como
quien llora por una madre. Llevaba yo a mi hijo en los
brazos, a ti; mi madre volvi tres veces la cabeza para mirarme
bendecirme. La ltima vez cerca del suplicio...
all me mir haciendo un gesto espantoso, y con una voz
ahogada y ronca me grit: Vngame! Aquella palabra...
no la puedo olvidar... aquella palabra se grab en
mi alma, en todos mis sentidos, y yo jur vengarla de una
manera horrorosa.

MANRIQUE. S, y la vengasteis... es verdad? Tendra
un placer en saberlo. Mil crmenes, mil muertes no
eran bastantes.

AZUCENA. Pocos das despus tuve ocasin de conseguirlo.
Yo no haca otra cosa que[58] rodear la casa del
Conde que haba sido causa de la muerte de aquella desgraciada...
un da logr introducirme en ella y le arrebat
al nio, y dos minutos despus ya estaba yo en este sitio,
donde tena preparada la hoguera.

MANRIQUE. Y tuvisteis valor?

AZUCENA. El inocente lloraba y pareca querer implorar
mi compasin... Tal vez me acariciaba,... Dios mo,
yo no tuve valor... yo tambin era madre... (_Llorando._)

MANRIQUE. Y en fin?

AZUCENA. Yo no haba olvidado, sin embargo, a la
infeliz que me haba dado el ser; pero los lamentos de
aquella infeliz criatura me desarmaban, me rasgaban el
corazn. Esta lucha era superior a mis fuerzas, y bien
pronto se apoder de m una convulsin violenta... yo
oa confusamente los chillidos del nio y aquel grito que me
deca: Vngame! Pero de repente, y como en un
sueo, se me puso delante de los ojos aquel suplicio, los
soldados con sus picas, mi madre desgreada y plida, que
con paso trmulo caminaba despacio, muy despacio, hacia
la muerte, y que volva la cara para mirarme, para decirme:
Vngame! Un furor desesperado se apoder de m, y
desatentada y frentica, tend las manos buscando una
vctima; la encontr, la as con una fuerza convulsiva, y la
precipit entre las llamas. Sus gritos horrorosos ya no
sirvieron sino para sacarme de aquel enajenamiento mortal...
abr los ojos, los tend a todas partes... la hoguera
consuma una vctima, y el hijo del Conde estaba all. (_Sealando
a la izquierda._)

MANRIQUE. Desgraciada!

AZUCENA. Haba quemado a mi hijo.

MANRIQUE. Vuestro hijo! Pues quin soy yo, quin?...
Todo lo veo.

AZUCENA. Te he dicho que haba quemado a mi
hijo?... No... he querido burlarme de tu ambicin...
t eres mi hijo; l del Conde, s, l del Conde era l que
abrasaban las llamas... No quieres t que yo sea tu
madre?

MANRIQUE. Perdonad.

AZUCENA. Ingrato! No te he prodigado una ternura
sin lmites?

MANRIQUE. Perdonad; merezco vuestras reconvenciones.
Mil veces dentro en mi corazn, os lo confieso, he deseado
que no fueseis mi madre, no porque no os quiera con toda
el alma, sino porque ambiciono un nombre, un nombre que
me falta. Mil veces digo para m, si yo fuese un Lanuza,
un Urrea...

AZUCENA. Un Artal![59]...

MANRIQUE. No, un Artal, no, es apellido que detesto;
primero el hijo de un confeso. Pero, a pesar de mi ambicin,
os amo, madre ma; no... yo no quiero sino ser
vuestro hijo. Qu me importa un nombre? Mi corazn
es tan grande como l de un rey... Qu noble ha
doblado nunca mi brazo?

AZUCENA. S, s. A qu ambicionar ms?

MANRIQUE. An no viene. (_Llegndose a la puerta._)

AZUCENA. Pero sin embargo, ests muy triste... Te
devora algn pesar secreto? Sientes t haber nacido de
unos padres s humildes? No temas, yo no dir a nadie
que soy tu madre, me contentar con decrmelo a m propia,
y en vanagloriarme interiormente. Ests contento?




ESCENA II

LOS MISMOS _y_ RUIZ


MANRIQUE. Ah est.

AZUCENA. Esperabas a ese hombre?

MANRIQUE. S, madre.

AZUCENA. No temas, no me ver. (_Se aparta a un lado._)

RUIZ. Estis pronto?

MANRIQUE. Eres t, Ruiz?

RUIZ. El mismo; todo est preparado.

MANRIQUE. Marchemos.




ESCENA III

AZUCENA


AZUCENA. Se ha ido sin decirme nada, sin mirarme siquiera.
Ingrato! No parece sino que conoce mi secreta...
Ah! Que no sepa nunca[60]... Si yo le dijera: T
no eres mi hijo, tu familia lleva un nombre esclarecido, no
me perteneces... me despreciara y me dejara abandonada
en la vejez. Estuvo en poco que no se lo descubriera[61]...
Ah! No, no lo sabr nunca. Por qu le
perdon la vida sino para que fuera mi hijo?




ESCENA IV

_El teatro representa una celda; en el fondo, a la izquierda, habr
un reclinatorio, en el cual estar arrodillada_ LEONOR; _se
ve un crucifijo pendiente de la pared delante del reclinatorio_


LEONOR. Ya el sacrificio que odi
mi labio trmulo y fri
consum... perdn, Dios mo,
perdona si te ultraj.
Llorar triste y suspirar
slo puedo; ay, Seor, no...
tuya no debo ser yo,
rechzame de tu altar.
Los votos que all te hiciera
fueron votos de dolor,
arrancados al temor
de un alma tierna y sincera.
Cuando en el ara fatal
eterna fe te juraba
mi mente ay Dios! se extasiaba
en la imagen de un mortal.
Imagen que vive en m,
hermosa, pura y constante...
No, tu poder no es bastante
a separarla de aqu.
Perdona, Dios de bondad;
perdona, s que te ofendo;
vibra tu rayo tremendo,
y confunde mi impiedad.
Mas no puedo en mi inquietud
arrancar del corazn
esta violenta pasin,
que es mayor que mi virtud.
Tiempos en que amor sola
calmar piadoso mi afn,
qu os hicisteis?[62] Dnde estn
vuestra gloria y mi alegra?
De amor el suspiro tierno
y aquel placer sin igual,
tan breve para mi mal
aunque en mi memoria eterno?
Ya pas... mi juventud
los tiranos marchitaron,
y a mi vida prepararon
junto al altar el atad.
Ilusiones engaosas,
livianas como el placer,
no aumentis mi padecer...
Sois por mi mal tan hermosas!

(_Una voz, acompaada de un lad, canta las siguientes
estrofas despus de un breve preludio, Leonor manifiesta
entre tanto la mayor agitacin._)

Camina orillas del Ebro
caballero lidiador,
puesta en la cuja la lanza
que mil contrarios venci.
Despierta, Leonor,
Leonor.

Buscando viene anhelante
a la prenda[63] de su amor,
a su pesar consagrada
en los altares de Dios.
Despierta, Leonor,
Leonor.

LEONOR. Sueos, dejadme gozar...
no hay duda... l es... Trovador...
(_Viendo entrar a_ MANRIQUE.)
ser posible?...

MANRIQUE. Leonor!

LEONOR. Gran Dios! Ya puedo espirar.




ESCENA V

MANRIQUE _y_ LEONOR


MANRIQUE. Te encuentro al fin, Leonor.

LEONOR. Huye; qu has hecho?

MANRIQUE. Vengo a salvarte, a quebrantar osado
los grillos que te oprimen, a estrecharte
en mi seno, de amor enajenado.
Es verdad, Leonor? Dime si es cierto
que te estrecho en mis brazos, que respiras
para colmar hermosa mi esperanza,
y que extasiada de placer me miras.

LEONOR. Manrique!

MANRIQUE. S; tu amante que te adora
ms que nunca feliz.

LEONOR. Calla!...

MANRIQUE. No temas;
todo en silencio est como el sepulcro.

LEONOR. Ay! Ojal que en l feliz durmiera
antes que delincuente profanara,
torpe esposa de Dios, su santo velo.

MANRIQUE. Su esposa t!... Jams.

LEONOR. Yo desdichada,
Yo no ofendiera con mi llanto al cielo.[64]

MANRIQUE. No, Leonor; tus votos indiscretos
no complacen a Dios; ellos le ultrajan.
Por qu temes? Huyamos; nadie puede
separarme de ti... Tiemblas?... Vacilas?

LEONOR. S; Manrique!... Manrique!... Ya no puede
ser tuya esta infeliz; nunca... mi vida,
aunque llena de horror y de amargura,
ya consagrada est, y eternamente,
en las aras de un Dios omnipotente.
Peligroso mortal, no ms te goces
envenenando ufano mi existencia;
demasiado sufr, djame al menos
que triste muera aqu con mi inocencia.

MANRIQUE. Esto aguardaba yo! Cuando crea
que ms que nunca enamorada y tierna
me esperabas ansiosa, as te encuentro,
sorda a mi ruego y a mis halagos fra!
Y tiemblas, di, de abandonar las aras
donde tu puro afecto y tu hermosura
sacrificaste a Dios...? Pues qu![65]... No fueras
antes conmigo que con Dios perjura?
S; en una noche...

LEONOR. Por piedad!

MANRIQUE. Te acuerdas?
En una noche plcida y tranquila...
Qu recuerdo, Leonor! Nunca se aparta
de aqu, del corazn; la luna hera
con moribunda luz tu frente hermosa,
y de la noche el aura silenciosa
nuestros suspiros tiernos confunda.
Nadie cual yo te am, mil y mil veces
me dijiste falaz: Nadie en el mundo
como yo puede amar; y yo, insensato,
fiaba en tu promesa seductora,
y feliz y extasiado en tu hermosura,
con mi esperanza all me hall la aurora.
Quimrica esperanza! Quin dira
que la que tanto amor as juraba,
juramento y amor olvidara!

LEONOR. Ten de m compasin; si por ti tiemblo,
por ti y por mi virtud, no es harto triunfo?
S; yo te adoro an; aqu, en mi pecho,
como un raudal de abrasadora llama
que mi vida consume, eternos viven
tus recuerdos de amor; aqu, y por siempre,
por siempre aqu estarn, que en vano quiero,
baada en lloro, ante el altar postrada,
mi pasin criminal lanzar del pecho.

No encones ms mi endurecida llaga;
si an amas a Leonor, huye, te ruego;
librtame de ti.

MANRIQUE. Que huya me dices!...
Yo, que s que me amas!

LEONOR. No, no creas...
no puedo amarte yo... si te lo he dicho,
si perjuro mi labio te engaaba,
lo pudiste creer?... Yo lo deca,
pero mi corazn... te idolatraba.

MANRIQUE. Encanto celestial! Tanta ventura
puedo apenas creer.

LEONOR. Me compadeces?...

MANRIQUE. Ese llanto, Leonor, no me lo ocultes;
deja que ansioso en mi delirio goce
un momento de amor; injusto he sido,
injusto para ti... vuelve tus ojos,
y mrame risueo y sin enojos.
Es verdad que en el mundo no hay delicia
para ti sin mi amor?

LEONOR. Lo dudas?...

MANRIQUE. Vamos...
pronto huyamos de aqu.

LEONOR. Si ver pudieses
la lucha horrenda que mi pecho abriga!
Qu pretendes de m? Que infame, impura,
abandone el altar, y que te siga
amante tierna a mi deber perjura?
Mrame aqu a tus pies, aqu te imploro
que del seno me arranques de la dicha;
tus brazos son mi altar, ser tu esposa,
y tu esclava ser; pronto, un momento,
un momento pudiera descubrirnos
y te perdiera entonces.

MANRIQUE. ngel mo!

LEONOR. Huyamos, s... No ves all en el claustro
una sombra?... Gran Dios!

MANRIQUE. No hay nadie, nadie...
fantstica ilusin.

LEONOR. Ven, no te alejes;
tengo un miedo! No, no... te han visto... vete...
pronto, vete por Dios... mira el abismo
bajo mis pies abierto; no pretendas
precipitarme en l.

MANRIQUE. Leonor, respira,
respira por piedad; yo te prometo
respetar tu virtud y tu ternura.
No alienta; sus sentidos trastornados...
me abandonan sus brazos... no, yo siento
su seno palpitar... Leonor, ya es tiempo
de huir de esta mansin, pero conmigo
vendrs tambin. Mi amor, mis esperanzas,
t para m eres todo, ngel hermoso.
No me juraste amarme eternamente
por el Dios que gobierna el firmamento?
Ven a cumplirme, ven, tu juramento.




ESCENA VI

Calle corta;[66] a la izquierda se ve la fachada de una iglesia


RUIZ _y un momento despus_ UN SOLDADO

RUIZ. Es mucho tardar! Me temo que esta dilacin...
Oiga! Quin va?

SOLDADO. Ruiz?

RUIZ. El mismo. Ah! Eres t? Ha llegado la
gente?

SOLDADO. Ya est cerca del muro, la puerta est guardada.

RUIZ. Cmo! Alguno nos ha vendido tal vez?

SOLDADO. El Rey ha salido esta noche de la ciudad.

RUIZ. Algo ha sabido.

SOLDADO. Sin duda. Con cuntos hombres podemos
contar dentro de la ciudad?

RUIZ. Apenas llegan a ciento.

SOLDADO. Bastan para atacar la puerta si nos ayudan
los de fuera.

RUIZ. Dices bien.

SOLDADO. Vamos.

RUIZ. (Y don Manrique?)

SOLDADO. Temes?

RUIZ. Yo!... No; pero queda mi seor todava en el
convento.

SOLDADO. Diablo! Ya... pero es cosa de un momento;
un ataque imprevisto por la espalda y por la frente[67]...
despus ya no corre peligro.

RUIZ. Vamos.




ESCENA VII

LEONOR _y_ MANRIQUE


MANRIQUE. Alienta; en salvo estamos.

LEONOR. Ay!

MANRIQUE. Ya vuelve[68]...

LEONOR. Dnde estoy?

MANRIQUE. En mis brazos, Leonor. (_Se oye dentro
ruido lejano de armas._)

LEONOR. Qu rumor es se?...

MANRIQUE. Cielos!... Tal vez...

LEONOR. Adonde me llevas? Sultame por Dios...
no ves que te pierdes?

MANRIQUE. Qu me importa, si no te pierdo a ti?

LEONOR. Pero qu significa ese ruido?

MANRIQUE. No es nada, nada.

LEONOR. Ese resplandor... esas luces que se divisan
a lo lejos.

MANRIQUE. Es verdad, pero no temas, estoy a tu lado...

LEONOR. No oyes estruendo de armas?

MANRIQUE. S, confusamente se percibe.

LEONOR. Si vienen en nuestra busca?

MANRIQUE. No puede ser.

LEONOR. Pero esos hombres que se acercan... he distinguido
los penachos.

MANRIQUE. No temas.

LEONOR. Qu van a hacer contigo? Huye, huye por
Dios.

MANRIQUE. Si fueran mis soldados...

LEONOR. Vete; se acercan... No lo ves? Es el
Conde!

MANRIQUE. Don Nuo. Es verdad...! Gran Dios!
Y he de perderte? (_Se oye tocar a rebato._)

LEONOR. Escuchas?

MANRIQUE. S; sta es la seal.

DENTRO. Traicin, traicin.

MANRIQUE. Estamos libres. (_Desenvainando la espada._)

DENTRO. Traicin!

LEONOR. Qu haces?




ESCENA VIII

_En este momento salen por la izquierda_ DON NUO, DON
GUILLN, DON LOPE _y_ SOLDADOS _con luces, y por la
derecha_ RUIZ _y varios soldados que se colocan al lado de_
DON MANRIQUE, _ste defender a_ LEONOR, _ocultndose
entre los suyos[69] y peleando con_ DON GUILLN _y_ DON
NUO; _entre tanto no cesarn de tocar a rebato._


MANRIQUE. Aqu, mis valientes.

NUO. El es.

GUILLN. Traidor.

LEONOR. Piedad, piedad.




JORNADA CUARTA

LA REVELACIN


El teatro representa un campamento con varias tiendas; algunos
soldados se pasean por el fondo.




ESCENA PRIMERA

DON NUO, DON GUILLN, _y_ JIMENO


NUO. Bien venido, don Guilln;
ya cuidadoso esperaba
vuestra vuelta... Qu habis visto?

GUILLN. Como mandasteis, al alba
sal a explorar todo el campo.
y me intern en la montaa.

NUO. No encontrasteis los rebeldes?

GUILLN. Encerrados nos aguardan
en Castellar.

NUO. Nos esperan!

GUILLN. A tanto llega su audacia.

NUO. Sabis si est don Manrique?

GUILLN. Don Manrique es quien los manda.

NUO. Albricias, don Guilln, hoy
recobraris vuestra hermana.

GUILLN. No sabis cul lo deseo,
por lavar la torpe mancha
que esa prfida ha estampado
en el blasn de mis armas.
All con su seductor...
no quiero pensarlo... infamia
inaudita! Y est all...
y yo no voy a arrancarla
con el corazn villano
el torpe amor que la abrasa?

NUO. Sosegos.

GUILLN. No; no sosiega
el que as de su prosapia
ve el blasn envilecido...
Honrado nac en mi casa,
y a la tumba de mis padres
bajar mi honor sin mancha.

NUO. Sin mancha, yo os lo prometo.

GUILLN. El traidor! Que se escapara[70]
la noche que en Zaragoza
entre el rumor de las armas,
la arranc del claustro!

NUO. En vano
perseguirle procuraba;
se me ocult entre los suyos[71]...

GUILLN. Que bien pagaron su audacia.

NUO. Que levanten esas tiendas
para ponernos en marcha
al instante... Nos esperan!
Tienen mucha gente?

GUILLN. Basta
para guardar el castillo
la que he visto... y bien armada.
Catalanes[72] son los ms,
y toda gente lozana.

NUO. No importa; de Zaragoza
hoy nos llegaron cien lanzas
y seiscientos ballesteros,
que nos hacan gran falta.[73]
No se escaparn si Dios
quiere ayudar nuestra causa.
Qu ruido es se?
(_Se oye dentro rumor y algazara._)




ESCENA II

LOS MISMOS _y_ GUZMN


GUZMN. Seor?

NUO. Qu motiva esa algazara?
Qu trais?

GUZMN. Vuestros soldados,
que por el campo rondaban,
han preso a una bruja.

NUO. Qu?

GUZMN. S, Seor, a una gitana.

NUO. Por qu motivo?

GUZMN. Sospechan,
al ver que de huir trataba
cuando la vieron, que venga
a espiar.

NUO. Y por qu arman
ese alboroto?[74] Qu es eso?
(_Mirando adentro._)

GUZMN. No veis como la maltratan?

NUO. Tradmela, y que ninguno
sea atrevido[75] a tocarla.




ESCENA III

LOS MISMOS _y_ AZUCENA, _conducida por_ SOLDADOS _y
con las manos atadas_


AZUCENA. Defendedme de esos hombres
que sin compasin me matan...
defendedme...

NUO. Nada temas;
nadie te ofende.

AZUCENA. Qu causa
he dado para que as
me maltraten?

GUILLN. Desgraciada!

NUO. A dnde ibas?

AZUCENA. No s...
por el mundo; una gitana
por todas partes camina,
y todo el mundo es su casa.

NUO. No estuvisteis en Aragn
nunca?

AZUCENA. Jams.

JIMENO. Esa cara!

NUO. Vienes de Castilla?

AZUCENA. No;
vengo, Seor, de Vizcaya,
que la luz primera vi
en sus ridas montaas.
Por largo tiempo he vivido
en sus crestas elevadas,
donde, pobre y miserable,
por dichosa me juzgaba.
Un hijo solo tena,
y me dej abandonada;
voy por el mundo a buscarle,
que no tengo otra esperanza.
Y le quiero tanto! El es
el consuelo de mi alma,
Seor, y el nico apoyo
de mi vejez desdichada.
Ay! S... Dejadme, por Dios,
que a buscar a mi hijo vaya,
y a esos hombres tan crueles
decid que mal no me hagan.

GUZMN. Me hace sospechar, don Nuo.

NUO. Teme, mujer, si me engaas.

AZUCENA. Queris que os lo jure?

NUO. No;
mas ten cuenta que te habla
el Conde de Luna.

AZUCENA. Vos! (_Sobresaltada._)
Sois vos? (Gran Dios!)

JIMENO. Esa cara!
Esa turbacin...

AZUCENA. Dejadme...
permitidme que me vaya...

JIMENO. Irte?... Don Nuo, prendedla.

AZUCENA. Por piedad, no... Qu! No bastan
los golpes de esos impos,
que de dolor me traspasan?

NUO. Que la suelten.

JIMENO. No, don Nuo.

NUO. Est loca.

JIMENO. Esa gitana
es la misma que a don Juan,
vuestro hermano...

NUO. Qu oigo!

AZUCENA. Calla!
No se lo digas, cruel,
que si lo sabe me mata.

NUO. Atadla bien.

AZUCENA. Por favor,
que esas cuerdas me quebrantan
las manos... Manrique, hijo,
ven a librarme!

GUILLN. Qu habla?

AZUCENA. Ven, que llevan a morir
a tu madre.

NUO. T, inhumana,
t fuiste!

AZUCENA. No me hagis mal,
os lo pido arrodillada...
Tened compasin de m.

NUO. Llevadla de aqu... Apartadla
de mi vista.

AZUCENA. No fui yo;
ved, don Nuo, que os engaan.




ESCENA IV

LOS MISMOS, _menos_ AZUCENA _y los_ SOLDADOS


NUO. Tomad, don Lope, cien hombres,
y a Zaragoza llevadla;
vos de ella me respondis
con vuestra cabeza.

GUILLN. Marcha
el campo?

NUO. S, a Castellar.
Es hijo de una gitana!...
No lo oisteis, don Guilln,
que a Manrique demandaba?

GUILLN. S, s...

NUO. Pronto a Castellar,
que esta tardanza me mata...
yo os prometo no dejar
una piedra en sus murallas.




ESCENA V

Habitacin de Leonor en la torre de Castellar, con dos puertas
laterales.


LEONOR _y_ RUIZ


RUIZ. Qu mandarme tenis?

LEONOR. Y don Manrique?

RUIZ. An reposando est.

(_Leonor hace una sea, y se retira Ruiz._)

LEONOR. Duerme tranquilo,
mientras rugiendo atroz sobre tu frente
rueda la tempestad, mientras llorosa
tu amante criminal tiembla azorada.
Cul es mi suerte? Oh Dios! Por qu tus aras
ilusa abandon? La paz dichosa
que all bajo las bvedas sombras
feliz gozaba tu perjura esposa...
Esposa yo de Dios? No puedo serlo;
jams, nunca lo fui... tengo un amante
que me adora sin fin, y yo le adoro,
que no puedo olvidar slo un instante.

Y con eternos vnculos el crimen
a su suerte me uni... nudo funesto,
nudo de maldicin que all en su trono
enojado maldice un Dios terrible.




ESCENA VI

LEONOR _y_ MANRIQUE


LEONOR. Manrique! Eres t?

MANRIQUE. S, Leonor querida.

LEONOR. Qu tienes?

MANRIQUE. Yo no s...

LEONOR. Por qu temblando
tu mano est? Qu sientes?

MANRIQUE. Nada, nada.

LEONOR. En vano me lo ocultas.

MANRIQUE. Nada siento.
Estoy bueno... Qu dices? Que temblaba
mi mano?... No... ilusin... nunca he temblado.
Ves cmo estoy tranquilo?

LEONOR. De otra suerte
me mirabas ayer... tu calma fra
es la horrorosa calma de la muerte.
Pero qu causa, dime, tus pesares?

MANRIQUE. Quieres que te lo diga?

LEONOR. S, lo quiero.

MANRIQUE. Ningn temor real; nada que pueda
hacerte a ti infeliz ni entristecerte
causa mi turbacin... mi madre un da
me cont cierta historia, triste, horrible,
que no puedes saber, y desde entonces
como un espectro me persigue eterna
una imagen atroz... no lo creyeras,
y a contrtelo yo,[76] te estremecieras.

LEONOR. Pero...

MANRIQUE. No temas, no; tan slo ha sido[77]
un sueo, una ilusin, pero horrorosa...
un sudor fro an por mi frente corre.
Soaba yo que en silenciosa noche,
cerca de la laguna que el pie besa
del alto Castellar, contigo estaba.
Todo en calma yaca; algn gemido
melanclico y triste
slo llegaba lgubre a mi odo.
Trmulo como el viento, en la laguna
triste brillaba el resplandor siniestro
de amarillenta luna.
Sentado all en su orilla y a tu lado
pulsaba yo el lad, y en dulce trova
tu belleza y mi amor tierno cantaba,
y en triste meloda
el viento, que en las aguas murmuraba,
mi canto y tus suspiros repeta.
Mas sbito, azaroso, de las aguas
entre el turbio vapor, cruz luciente
relmpago de luz que hiri un instante
con brillo melanclico tu frente.
Yo vi un espectro que en la opuesta orilla
como ilusin fantstica vagaba
con paso misterioso
y un quejido lanzando lastimoso
que el nocturno silencio interrumpa,
ya triste nos miraba,
ya con rostro infernal se sonrea.
De pronto el huracn cien y cien truenos
retemblando sacude,
y mil rayos cruzaron,
y el suelo y las montaas
a su estampido horrsono temblaron.
Y envuelta en humo la feroz fantasma,
huy, los brazos hacia m tendiendo.
Vngame! dijo, y se lanz a las nubes;
Vngame! por los aires repitiendo.
Fro con el pavor tend los brazos
a donde estabas t... t ya no estabas,
y slo hall a mi lado
un esqueleto, y al tocarle osado,[78]
en polvo se deshizo, que violento
llevose al punto retronando el viento.
Yo despert azorado; mi cabeza
hecha estaba un volcn, turbios mis ojos;
mas logro verte al fin, tierna, apacible,
y tu sonrisa calma mis enojos.[79]

LEONOR. Y un sueo solamente
te atemoriza as?

MANRIQUE. No; ya no tiemblo,
ya todo lo olvid... mira, esta noche
partiremos al fin de este castillo...
no quiero estar aqu.

LEONOR. Temes acaso...

MANRIQUE. Tiemblo perderte; numerosa hueste
del rey usurpador viene a sitiarnos,
y este castillo es dbil con extremo;
nada temo por m, mas por ti temo.




ESCENA VII

LOS MISMOS _y_ RUIZ


MANRIQUE. Qu me vienes a anunciar?

RUIZ. Seor, ya el Conde marchando
con la gente de su bando
se dirige a Castellar.
Todo lo lleva a cuchillo[80]
y por los montes avanza,
sin duda con la esperanza
de poner cerco al castillo.

MANRIQUE. No osarn, que son traidores,
y es cobarde la traicin.

RUIZ. Estas las noticias son
que traen nuestros corredores.
Dems, por lo que advirtieron,
aaden que esta maana
han cogido una gitana
que venir hacia ac vieron.

MANRIQUE. Una gitana?... Y quin era?

RUIZ. Quin puede saberlo... pues...?

MANRIQUE. Cielos!

RUIZ. Vieja dicen que es,
con sus puntas de hechicera.[81]

MANRIQUE. (Es ella!... Y podr salvarla?...)
Avisa que a partir vamos...
rmense todos... (Corramos
a lo menos a vengarla.)

LEONOR. Qu dices?... Partir...

MANRIQUE. S, s...
qu te detiene?

RUIZ. Seor...

MANRIQUE. Pronto, o teme mi furor.

LEONOR. Y me dejars aqu?




ESCENA VIII

MANRIQUE _y_ LEONOR


MANRIQUE. Un secreto, Leonor...
s que vas a despreciarme;
ya era tiempo... esa gitana,
sa, Leonor, es mi madre.

LEONOR. Tu madre!

MANRIQUE. Llora si quieres;
maldceme porque infame
un tu orgullosa cuna
con mi cuna miserable.
Pero djame que vaya
a salvarla si no es tarde;
si ha muerto, la vengar
de su asesino cobarde.

LEONOR. Eso me faltaba!...

MANRIQUE. S;
yo no deba engaarte
por ms tiempo... Vete, vete;
soy un hombre despreciable.

LEONOR. Nunca para m.

MANRIQUE. Eres noble,
y yo, quin soy? Ya lo sabes.
Vete a encerrar con tu orgullo
bajo el techo de tus padres.

LEONOR. Con mi orgullo! T te gozas,
cruel, en atormentarme.
Ten piedad...

MANRIQUE. Pero soy libre
y fuerte para vengarme...
Y me vengar... Lo dudas?

LEONOR. Si necesitas mi sangre,
aqu la tienes.

MANRIQUE. Leonor!
Qu desgraciada en amarme
has sido! Por qu, infeliz,
mis amores escuchaste?
Y no me aborreces?

LEONOR. No.

MANRIQUE. Sabes que presa mi madre
espera tal vez la muerte?
Venganza infame y cobarde!
qu espero yo...?

LEONOR. Ven... No vayas...
Mira, el corazn me late,
y fatdico me anuncia
tu muerte.

MANRIQUE. Llanto cobarde!
Por una madre morir,
Leonor, es muerte envidiable.
Quisieras t que temblando
viera derramar su sangre,
o si salvarla pudiera
por salvarla no lidiase?

LEONOR. Pues bien, ir yo contigo;
all correr a abrazarte
entre el horror y el estruendo
del fratricido[82] combate.
Yo opondr mi pecho al hierro
que tu vida amenazare;
s, y a falta de otro muro,
muro ser mi cadver.

MANRIQUE. Ahora te conozco, ahora
te quiero ms.

LEONOR. Si t partes,
ir contigo; la muerte
a tu lado ha de encontrarme.

MANRIQUE. Venir t... no; en el castillo
queda custodia bastante
para ti... Escuchas? Adis.

(_Suena un clarn._)

El clarn llama al combate.

LEONOR. Un momento...

MANRIQUE. Ya no puedo
detenerme ni un instante.




ESCENA IX

LEONOR


LEONOR. Manrique, espera... Parti
sin escucharme... Inhumano!
Por qu con delirio insano
mi corazn le ador?
Y es ste tu amor? Ay! Ven...
No burles as tu suerte,
que all te espera la muerte,
y est en mis brazos tu bien.
Ya no escuchas el clamor
de aquella Leonor querida...

(_Vuelve a sonar el clarn._)

Gran Dios! Protege su vida,
te lo pido por tu amor.




JORNADA QUINTA

EL SUPLICIO

Inmediaciones de Zaragoza; a la izquierda vista de uno de
los muros del palacio de la Aljafera, con una ventana cerrada
con una fuerte reja.




ESCENA PRIMERA

LEONOR _y_ RUIZ


RUIZ. Ya estamos en Zaragoza
y es bien entrada la noche;
nadie conoceros puede.

LEONOR. Ruiz di, No es sta la torre
de la Aljafera?

RUIZ. S.

LEONOR. Estn aqu las prisiones?

RUIZ. Ah se suelen custodiar
los que a su rey son traidores.

LEONOR. Trajiste lo que te dije?

RUIZ. Aqu est;

(_Saca un pomo de plata, que entrega a Leonor._)

por un jarope
que no vale seis cornados[83]...

LEONOR. El precio nada te importe.
Toma esa cadena t.

RUIZ. Judo al fin.

LEONOR. No te enojes.

RUIZ. Diez maraveds de plata
me llev el Iscariote.

LEONOR. Vete ya, Ruiz.

RUIZ. Os quedis
sola aqu? No, que me ahorquen
primero...

LEONOR. Quiero estar sola.

RUIZ. Si os empeis... Buenas noches.




ESCENA II

LEONOR


LEONOR. Esa es la torre; all est,
y maldiciendo su suerte
espera triste la muerte,
que no est lejos quiz.
Esas murallas sombras,
esas rejas y esas puertas,
al fretro slo abiertas,
vern tus ltimos das!
Por qu tan ciega le am?
Infeliz! Por qu, Dios mo,
con amante desvaro
mi vida le consagr?
Mi amor te perdi, mi amor...
yo mi cario maldigo,
pero morir contigo
con veneno abrasador.
Si me quisiera escuchar
el Conde!... Si yo lograra
librarte as, qu importara?...
S; voy tu vida a salvar.
A salvarte... No te asombre
si hoy olvido mi desdn.

UNA VOZ, _dentro_. Hagan bien para hacer bien
por el alma de este hombre.[84]

LEONOR. Ese lgubre clamor...
O tal vez lo escuch mal?
No, no... Ya la hora fatal
ha llegado, trovador!
Manrique, partamos ya,
no perdamos un instante.

DENTRO. Ay!

LEONOR. Esa voz penetrante...
Si no fuera tiempo ya!

(_Al querer partir se oye tocar un lad; un momento despus
canta dentro Manrique._)

Despacio viene la muerte,
que est sorda a mi clamor;
para quien morir desea
despacio viene, por Das.
Ay! Adis, Leonor,
Leonor.

LEONOR. El es; y desea morir
cuando su vida es mi vida!
Si as me viera afligida
por l al cielo pedir!...

MANRIQUE, _dentro_. No llores si a saber llegas
que me matan por traidor,
que el amarte es mi delito,
y en el amor no hay baldn.
Ay! Adis, Leonor,
Leonor.

LEONOR. Que no llore yo, cruel!
No sabe cunto le quiero.
Que no llore, cuando muero
en mi juventud por l!
Si a esa reja te asomaras
y a Leonor vieras aqu,
tuvieras piedad de m
y de mi amor no dudaras.
Aqu te buscan mis ojos,
a la luz de las estrellas,
y oigo, a par de tus querellas,
el rumor de los cerrojos.
Y oigo en tu labio mi nombre
con mil suspiros tambin.

UNA VOZ, _dentro_. Hagan bien para hacer bien
por el alma de este hombre.

LEONOR. No, no morirs; yo ir
a salvarte; del tirano
feroz la sangrienta mano
con mi llanto baar.
Temes? Leonor te responde
de su cario y virtud.
An dudas con inquietud?

(_Apura el pomo._)

Ya no puedo ser del Conde.[85]




ESCENA III

Cmara del Conde de Luna; ste estar sentado cerca de
una mesa y don Guilln a su lado de pie.

DON NUO _y_ DON GUILLN


NUO. Visteis, don Guilln, al reo?

GUILLN. Dispuesto a morir est.

NUO. Don Lope?

GUILLN. Presto vendr.

NUO. Que al punto llegue deseo.
No quiero que se dilate
el suplicio ni un momento;
cada instante es un tormento
que mi paciencia combate.

GUILLN. Le avisar?

NUO. No, esperad...
Tardar no puede en venir.
Para ayudarle a morir
a un religioso avisad.
Y despachaos con presteza.

GUILLN. El hijo de una gitana!

NUO. Cierto; diligencia es vana.

GUILLN. Mas no dais cuenta a su Alteza?

NUO. Para qu? Ocupado est
en la guerra de Valencia.[86]

GUILLN. Si no aprueba la sentencia...

NUO. Yo s que la aprobar.
Para aterrar la traicin
puso en mi mano la ley...
mientras aqu no est el Rey,
yo soy el Rey de Aragn.
Mas... vuestra hermana?

GUILLN. Yo mismo
nada de su suerte s;
pero encontrarla sabr
aunque la oculte el abismo.
Entonces su torpe amor
lavar con sangre impura...
Slo as el honor se cura,
y es muy sagrado el honor.

NUO. Ni tanto rigor es bien
emplear.

GUILLN. Mi ilustre cuna...

NUO. Si algo apreciis al de Luna,
no la ofendis, don Guilln.

GUILLN. Tenis algo que mandar?

NUO. Dejadme solo un instante.




ESCENA IV

DON NUO, _despus_ DON LOPE


NUO. Leonor, al fin en tu amante
tu desdn voy a vengar.
Al fin en su sangre impura
a saciar voy mi rencor;
tambin yo puedo, Leonor,
gozarme de tu desventura.
Fatal tu hermosura ha sido
para m, pero fatal
tambin ser a mi rival,
a ese rival tan querido.
T lo quisiste; por l
mi ternura despreciaste...
Por qu, Leonor, no me amaste?
Yo no fuera tan cruel.
ngel hermoso de amor,
yo como a un Dios te adoraba,
y tus caricias gozaba
un oscuro trovador.
Harto la suerte envidi
de un rival afortunado;
harto tiempo despreciado
su ventura contempl.
Ah! Perdonarle quisiera...
no soy tan perverso yo.
Pero es mi rival... no, no...
es necesario que muera.

LOPE. Vuestras rdenes, Seor,
se han cumplido; el reo espera
su sentencia.

NUO. Y bien, que muera,
pues a su Rey fue traidor.
A qu aguardis?

LOPE. Si as os plugo[87]...

NUO.. No fue perjuro a la ley
y rebelde con su Rey?
Pues bien, qu espera el verdugo?
Esta noche ha de morir.

LOPE. Esta noche? Pobre mozo!

NUO.. Junto al mismo calabozo...
entendis?

LOPE. No hay ms decir.

NUO.. La bruja?...

LOPE. Con l est
en su misma prisin.

NUO.. Bien.

LOPE. Pero ha de morir?

NUO.. Tambin.

LOPE. De qu muerte morir?

NUO.. Como su madre,[88] en la hoguera.

LOPE. Por ltimo confes
que a vuestro hermano mat?
Maldiga Dios la hechicera.

NUO.. Molesto, don Lope, estis...
idos ya.

LOPE. Seor, si pude
ofenderos...

NUO. No lo dude.

LOPE. Mi deber...

NUO. Es que os vayis.

(_Hace don Lope que se va y vuelve._)

LOPE. Perdonad; se me olvidaba
con la maldita hechicera.

NUO. Don Lope!

LOPE. Seor, ah fuera
una dama os aguardaba.

NUO. Y qu objeto aqu la trae?
Dice quin es?

LOPE. Encubierta
lleg, Seor, a la puerta
que al campo de Toro cae.

NUO. Que entre, pues; vos despejad.

LOPE. El Conde, Seora, espera.

NUO. Vos os podis quedar fuera,
y hasta que os llame aguardad.




ESCENA V

DON NUO _y_ LEONOR


LEONOR. Me conocis? (_Descubrindose._)

NUO. Desgraciada!
Qu buscis, Leonor, aqu?

LEONOR. Me conocis, Conde?

NUO. S,
por mi mal, desventurada,
por mi mal te conoc.

A qu viniste, Leonor?

LEONOR. Conde, dudarlo queris?

NUO. Todava el trovador!...

LEONOR. S que todo lo podis,
y que peligra mi amor.
Dulaos, don Nuo, mi mal.

NUO. A eso vinistes, ingrata,
a implorar por un rival?
Por un rival! Insensata!
Mal conoces al de Artal.
No; cuando en mis brazos veo
la venganza apetecida,
cuando su sangre deseo...
Imposible...

LEONOR. No lo creo.

NUO. S, creedlo por mi vida.
Largo tiempo tambin yo
aborrecido implor
a quien mis ruegos no oy,
y de mi afn se burl;
no pienses que lo olvid.

LEONOR. Ah! Conde, Conde, piedad.

(_Arrodillndose._)

NUO. La tuviste t de m?

LEONOR. Por todo un Dios.[89]

NUO. Apartad.

LEONOR. No, no me muevo de aqu.

NUO. Pronto, Leonor, acabad.

LEONOR. Bien sabis cuanto le am;
mi pasin no se os esconde...

NUO. Leonor!

LEONOR. Qu he dicho? No s,
no s lo que he dicho, Conde;
queris?... le aborrecer.
Aborrecerle! Dios mo!
Y an amaros a vos, s,
amaros con desvaro
os prometo... Amor impo,
digno de vos y de m!

NUO. Es tarde, es tarde, Leonor.
Y yo perdonar pudiera
a tu infame seductor,
al hijo de una hechicera?

LEONOR. No os apiada mi dolor?

NUO. Apiadarme! Ms y ms
me irrita, Leonor, tu lloro,
que por l vertiendo ests;
no lo negar, an te adoro,
mas perdonarle... jams.
Esta noche, en el momento...
Nada de piedad.

LEONOR, _con ternura_. Cruel!
Cuando en amarte consiento!

NUO. Qu me importa tu tormento,
si es por l, slo por l?

LEONOR. Por l, don Nuo, es verdad;
por l con loca impiedad
el altar he profanado.
Y yo, insensata, le he amado
con tan ciega liviandad!

NUO. Un hombre oscuro...

LEONOR. S, s...
nunca mereci mi amor.

NUO. Un soldado, un trovador...

LEONOR. Yo nunca os aborrec.

NUO. Qu quieres de m, Leonor?
Por qu mi pasin enciendes,
que ya entibindose va?
Di que engaarme pretendes,
dime que de un Dios dependes,
y amarme no puedes ya.

LEONOR. Qu importa, Conde? No fui
mil y mil veces perjura?
Qu importa, si ya vend
de un amante la ternura,
que a Dios olvide por ti?

NUO. Me lo juras?

LEONOR. Partiremos
lejos, lejos de Aragn,
do felices viviremos,
y siempre nos amaremos
con acendrada pasin.

NUO. Leonor... delicia inmortal!

LEONOR. Y t en premio a mi ternura...

NUO. Cuanto quieres.

LEONOR. Oh, ventura!

NUO. Corre, dile que el de Artal
su libertad le asegura,
pero que huya de Aragn,
que no vuelva, lo has odo?

LEONOR. S, s...

NUO. Dile que atrevido
no persista en su traicin,
que tu amor ponga en olvido.

LEONOR. S... lo dir... (Dios eterno,
tu nombre bendecir!)

NUO. Cuidad, que os observar.

LEONOR. (Ya no me aterra el infierno,
pues que su vida salv.)




ESCENA VI

_Calaboso oscuro con una ventana con reja a la izquierda y una
puerta en el mismo lado; otra ventana alta en el fondo, cerrada.
Debajo de la ventana, y en un escao, estar recostada_
AZUCENA; _en el lado opuesto_ MANRIQUE, _sentado_


MANRIQUE. Dorms, madre ma?

AZUCENA. No... bastante lo he deseado, pero el sueo
huye de mis ojos.

MANRIQUE. Tenis fro tal vez?

AZUCENA. No... te he odo suspirar a menudo... ven
aqu... Qu tienes?[90] Por qu no me confas todos tus
padecimientos? Por qu no los depositas en el seno de una
madre? Porque yo soy tu madre, y te quiero como a mi vida.

MANRIQUE. Mis padecimientos!

AZUCENA. He orado por ti toda la noche; es lo nico
que puedo hacer ya.

MANRIQUE. Descansad un momento.

AZUCENA. Yo quisiera escaparme de aqu, porque me
sofoca el aire que aqu respiro... porque van a matarme.
Pero t me defenders, t no consentirs que te roben a
tu madre.

MANRIQUE. Gran Dios!

AZUCENA. Pero estoy afligindote, es verdad?

MANRIQUE. No; decid, decid lo que queris.

AZUCENA. T no podrs socorrerme; vendrn muchos
contra ti, y tus fuerzas se agotarn; pero no temas por m,
yo estoy libre de su furor.

MANRIQUE. Vos?

AZUCENA. S; los tiranos no mandan sobre el sepulcro,
ni el verdugo puede martirizar una carne que no siente.
Acrcate... Mira esta frente plida; no est pintada en
ella la muerte?

MANRIQUE. Qu decs?

AZUCENA. S; desde esta maana he sentido que me
abandonaban las fuerzas, que mis miembros se torcan; un
velo de sangre ha ofuscado ms de una vez mis ojos, y un
zumbido espantoso ha resonado continuamente en mis
odos... se me figuraba que oa el llamamiento a la eternidad...
La eternidad! Y ya voy a salir de esta vida
con el alma emponzoada...

MANRIQUE. Por favor.

AZUCENA. Y van a matarme...

MANRIQUE. A mataros! Y por qu? Porque sois
mi madre, y yo soy la causa de vuestra muerte! Madre
ma, perdn!

AZUCENA. No temas. A qu llorar por m? No, no
tendrn el placer de tostarme como a mi madre; siento que
mi vida se acaba por instantes,[91] pero quisiera morir pronto.
No es verdad que se llenarn de rabia cuando vengan a
buscar una vctima y encuentren un cadver, menos que
un cadver... un esqueleto? Ja... ja... ja...!
Quisiera yo verlo para gozarme de su desesperacin. Cuando
vean mis ojos quebrados, cuando toquen mi mano seca y
fra como el mrmol...

MANRIQUE. No me atormentis, por piedad!

AZUCENA. Oyes? Oyes ese ruido? Mtame...
pronto, para que no me lleven a la hoguera. Sabes t
qu tormento es el fuego?

MANRIQUE. Y tendrn valor?

AZUCENA. S; lo tuvieron para mi madre; debe ser
horroroso ese tormento...La hoguera! Y siempre la
tengo delante, y siempre con sus llamas que queman, que
quitan la vida con desesperados tormentos.

MANRIQUE. No ms, no ms. 5

AZUCENA. Me acuerdo de cuando achicharraron a tu
abuela; iba cubierta de harapos; sus cabellos, negros como
las alas del cuervo, ocultaban casi enteramente su cara; yo,
tendida en el suelo, araando frentica mi rostro, haba
apartado mis ojos de aquel espectculo, que no poda suportar;
pero mi madre me llam, y yo corr hasta los pies
del cadalso... los verdugos me rechazaron con aspereza,
no me dejaron darla siquiera un beso, y la metieron en el
fuego... Todava retiembla en mi odo el acento de aquel
grito desesperado que le arranc el dolor... Debe ser
horrible, precisamente horrible ese suplicio; aquel grito
desentonado expresaba todos los tormentos de su cuerpo, y
los verdugos se rean de sus visajes, porque la llama haba
quemado sus cabellos, y sus facciones contradas, convulsas,
y sus ojos desencajados, daban a su rostro una expresin
infernal...Y esto les haca rer!

MANRIQUE. No podis olvidar todo eso? Por qu
no procuris descansar?

AZUCENA. S; eso querra, pero...y la hoguera?
Y si durmiendo me llevan a la hoguera?

MANRIQUE. No, no vendrn.

AZUCENA. Me lo prometes t?

MANRIQUE. Os lo ofrezco, madre ma; podis reposar
un momento.

AZUCENA. Tengo mucha necesidad de dormir! He
estado despierta tanto tiempo! Dormir, y luego nos iremos;
qu razn hay para que no nos dejen ir? Cuando
sea de da[92]... Pero aqu no se sabe cuando es de da...
Aunque sea de noche, a cualquier hora, s, porque quiero
respirar; aqu me ahogo.

MANRIQUE. (Qu tormento!)

AZUCENA. Y correremos por la montaa, y t cantars
mientras yo estar durmiendo, sin temor a esos verdugos
ni a se suplicio de fuego.

MANRIQUE. Descansad.

AZUCENA. Voy... pero calla... calla... (_Se queda
dormida; un momento de silencio._)

MANRIQUE. Duerme, duerme, madre ma,
mientras yo te guardo el sueo,
y un porvenir ms risueo
durmiendo all te sonra.
Al menos ay! mientras dura
tu sueo, no acongojado
ver tu rostro baado
con lgrimas de amargura.




ESCENA VII

MANRIQUE, LEONOR, _y_ AZUCENA


LEONOR. Manrique!

MANRIQUE. No es ilusin!
Eres t?

LEONOR. Yo, s... yo soy;
a tu lado al fin estoy,
para calmar tu afliccin.

MANRIQUE. S; t sola mi delirio
puedes, hermosa, calmar;
ven, Leonor, a consolar
amorosa mi martirio.

LEONOR. No pierdas tiempo, por Dios...

MANRIQUE. Sintate a mi lado, ven.
Debes t morir tambin?
Muramos juntos los dos.

LEONOR. No, que en libertad ests.

MANRIQUE. En libertad!

LEONOR. S; ya el Conde...

MANRIQUE. Don Nuo, Leonor! Responde,
responde... Cielo! Esto ms!
T a implorar por mi perdn
del tirano a los pies fuiste!...
Quiz tambin le vendiste
mi amor y tu corazn.
No quiero la libertad
a tanta costa comprada.

LEONOR. Tu vida...

MANRIQUE. Qu importa? Nada...
qutamela, por piedad;
clava en mi pecho un pual
antes que verte perjura,
llena de amor y ternura,
en los brazos de un rival.
La vida! Es algo la vida?
Un doble martirio, un yugo...
llama que venga el verdugo
con el hacha enrojecida.

LEONOR. Qu deb hacer? Si supieras
lo que he sufrido por ti,
no me insultaras as,
y a ms me compadecieras.
Pero, huye, vete, por Dios,
y bstete ya saber
que suya, no puedo ser.

MANRIQUE. Pues bien, partamos los dos,
mi madre tambin vendr.

LEONOR. T solamente.

MANRIQUE. No, no.

LEONOR. Pronto, vete.

MANRIQUE. Solo yo!

LEONOR. Que nos observan quiz.

MANRIQUE. Qu importa? Aqu morir,
moriremos, madre ma!
T sola no fuiste impa
de un hijo tierno a la fe.

LEONOR. Manrique!

MANRIQUE. Ya no hay amor,
en el mundo no hay virtud.

LEONOR. Qu te dice mi inquietud?

MANRIQUE. Tarde conoc mi error.

LEONOR. Si vieras cul se extremece
mi corazn! Por qu, di,
obstinarte? Hazlo por m,
por lo que tu amor padece.
S; este momento quiz...
No ves cul tiemblo? Quisiera
ocultarlo si pudiera;
pero no, no es tiempo ya.
Bien s que voy tu afliccin
a aumentar, pero ya es hora
de que sepas cul te adora
la que acusas sin razn.
Aborrceme, es mi suerte;
maldceme si te agrada,
mas toca mi frente helada
con el hielo de la muerte.
Tcala, y si hay en tu seno
un resto de compasin,
alivia mi corazn,
que abrasa un voraz veneno...

MANRIQUE. Un veneno!... Y es verdad?
Y yo, ingrato, la ofend
cuando muriendo por m...
un veneno...

LEONOR. Por piedad,
ven aqu, por compasin,
a consolar mi agona.
No sabes que te quera
con todo mi corazn?

MANRIQUE. Me matas.

LEONOR. Manrique, aqu,
aqu me siento abrasar.
Ay! ay! Quisiera llorar,
y no hay lgrimas en m.
Ay! juventud malograda,
por tiranos perseguida!
Perder tan pronto una vida
para amarte consagrada!

(_Se ve brillar un momento el resplandor de una luz en
la ventana de la izquierda._)

Mira, Manrique, esa luz...
vienen a buscarte ya;
no te apartes, ven ac,
por el que muri en la cruz!

MANRIQUE. Que vengan... ya entregar
mi cuello sin resistir;
lo quiero; anhelo morir...
muy pronto te seguir.

LEONOR. Ay! Acrcate...

MANRIQUE. Amor mo!...

LEONOR. Me muero, me muero ya
sin remedio; dnde est
tu mano?

MANRIQUE. Qu horrible fro!

LEONOR. Para siempre... ya...

MANRIQUE. Leonor!

LEONOR. Adis!... adi... os!

(_Espira; un momento de pausa._)

MANRIQUE. La he perdido!
Ese lgubre gemido!
es el ltimo de amor.
Silencio, silencio; ya
viene el verdugo por m...
All est el cadalso, all,
y Leonor aqu est.
Corta es la distancia, vamos,
que ya el suplicio me espera.

(_Tropieza con Azucena._)

Quin estaba aqu? Quin era?

AZUCENA. Es hora de que partemos?

(_Entre sueos._)

MANRIQUE. A morir dispuesto estoy...
Mas no; esperad un instante;
a contemplar su semblante,
a adorarla otra vez voy.
Aqu est... Dadme el lad;
en trova triste y llorosa,
en endecha lastimosa
os contar su virtud.
Una corona de flores
dadme tambin; en su frente
ser aureola luciente,
ser diadema de amores.
Dadme, vereisla brillar
en su frente hermosa y pura;
mas llorad su desventura
como a m me veis llorar.
Qu funesto resplandor!
Tan pronto vienen por m?
El verdugo es aqul... s;
tiene el rostro de traidor.




ESCENA VIII

_Los de la escena anterior_, DON NUO, DON GUILLN, DON
LOPE _y_ SOLDADOS _con luces_


NUO. Leonor?

MANRIQUE. Quin la llama? Por qu vienen
a apartarla de m? La desdichada
ya a nadie puede amar. Si yo pudiera
ocultarla a sus ojos!

(_La cubre con su ferreruelo, que tendr al lado._)

NUO. Leonor?

MANRIQUE. Calla...
No turbes el silencio de la muerte.

NUO. Dnde est Leonor?

MANRIQUE. Dnde? Aqu estaba.
Vens a arrebatrmela en la tumba?

NUO. Ha muerto?

MANRIQUE. S... Ya ha muerto.

(_Descubriendo el rostro plido de Leonor._)

GUILLN. Quin? Mi hermana!

MANRIQUE. Ya no palpita el corazn; sus ojos
ha cerrado la muerte despiadada.
Apartad esas luces; mi amargura
piadosos respetad... no me acordaba...

(_A don Nuo._)

S; t eres el verdugo! Acaso buscas
una vctima... ven... ya preparada
para la muerte est.

NUO. Llevadle al punto,
llevadle, digo, y su cabeza caiga.

(_Varios soldados rodean a Manrique._)

MANRIQUE. Muy pronto, s...

NUO. Marchad...

MANRIQUE. Qu miro! Vamos...

(_Reparando en Azucena._)

No le digis, por Dios, a la cuitada
que va su hijo a morir... Madre infelice,
hasta la tumba, adis...! (_Al salir._)




ESCENA IX

LOS MISMOS, _menos_ MANRIQUE


AZUCENA, _incorporndose_. Quin me llamaba?
El era, l era. Ingrato... se ha marchado
sin llevarme tambin!

NUO. Desventurada!
Conoce al fin tu suerte.

AZUCENA. El hijo mo!

NUO. Ven a verle morir.

AZUCENA. Qu dices? Calla!
Morir... morir!... No, madre,[93] yo no puedo;
perdname, lo quiero con el alma.
Esperad, esperad,...

NUO. Llevadla.

AZUCENA. Conde!

NUO. Que le mire espirar.

AZUCENA. Una palabra,
un secreto terrible; haz que suspendan
el suplicio un momento.[94]

NUO. No; llevadla.

(_La toma por una mano y la arrastra hasta la ventana._)

Ven, mujer infernal... goza en tu triunfo.
Mira el verdugo, y en su mano el hacha
que va pronto a caer...

(_Se oye un golpe que figura ser l de la cuchilla._)

AZUCENA. Ay! Esa sangre!

NUO. Alumbrad a la vctima, alumbradla.

AZUCENA. S, s... luces... l es... tu hermano, imbcil!

NUO. Mi hermano, maldicin!...

(_La arroja al suelo, empujndola, con furor._)

AZUCENA. Ya ests vengada![95]

(_Con un gesto de amargura, y espira._)




NOTES


[1] =Luna=, a village 30 miles north of Saragossa on the Arba-de-Biel.

[2] =Aragn=, formerly a kingdom of Spain comprising the present
provinces of Saragossa, Huesca, and Teruel. The King of Aragon at the
time of "El Trovador" was Alfonso V, the Magnanimous.

[3] =Zaragoza=, _Saragossa_, the capital of Aragon, a city of 100,000
inhabitants, situated on the right bank of the Ebro.

[4] =sala corta=, a _drop-scene_, in order to allow the arrangement of
the scenery for Scene 2.

[5] =Aljafera.= The Castillo de la Aljafera, outside of the western
gate, owes its name to the sheik Abou Dja'far Ahmed who built it. It
served later as the residence of the kings of Aragon and the palace of
the Inquisition. Partially destroyed in 1809, it has been restored and
now serves as a barracks. In visiting it one is shown the "Torreta," the
prison which figures in Act V.

[6] =a palos=, _with blows_.

[7] =al otro da=, _on the next day_.

[8] =a guiarse por mis consejos=, _if they had let themselves be guided
by my counsels_.

[9] =Pues por supuesto!= _Of course._

[10] =Dime con quin andas=, _y te dir quin eres_, an old Spanish
proverb resembling our "birds of a feather," etc.

[11] =ni por sas=, _nor was that of avail_.

[12] =unos ojos tan relucientes=, "_unos_ sometimes seems to mean little
more than 'a pair of.'" (_Hills and Ford's Spanish Grammar._)

[13] =un no s qu de diablico=, _something diabolical_.

[14] =en tiempos de antao=, _last year_.

[15] =Urgel=, the seat of a bishopric on the south slope of the
Pyrenees, northeast of Saragossa.--=que en mala hora naciera=, _curse
him_; lit. "who would that he were born in an evil hour."

[16] =en cuanto a lo dems=, i.e. _in other respects_.

[17] =para lo cual=, i.e. _para entrar en la habitacin de Leonor_.

[18] =a lo ms oculto del jardn=, the neuter form of the article is
used before the masculine form of an adjective, when the adjective is
used substantively as the name of a color or as an abstract noun.

[19] =con quin se las haba=, "with whom she was having them," i.e.
_with whom she was speaking_.

[20] =llegan a saber=, _come to know_.

[21] =para lo que ha dormido=, i.e. _para lo poco que ha dormido_.

[22] =no nos eche de menos=, _let him not miss us_.

[23] =Guilln= (or _Guilhn_), a Catalan form. The Castillian form of
this name is _Guillermo_ or _Guillelmo_.

[24] =al de Luna=, "Before a relative clause, and before a phrase
introduced by _de_, the definite article is generally used instead of a
demonstrative or personal pronoun." (_Hills and Ford's Spanish
Grammar._)

[25] =vos= instead of _usted_ is archaic.

[26] =Nunca lo fuerais, por Dios=, _would to God that you were not_.

[27] =Ay de mi!= _Alas for me!_

[28] =Os pesa de mi venida?= _Are you sorry because of my coming?_

[29] =no tengo nada=, _nothing is the matter with me_.

[30] =va=, poetic for _vea_.

[31] =sino=, _if not_. Notice the etymological meaning of the word.

[32] =hidalgo de pobre cuna= is vocative.

[33] =le debieron de matar=, _they must have killed him_.

[34] =cmo os va de aquella herida?= _How is your wound?_

[35] =Jerusaln.= There still exists a "Convento de Jerusaln" in
Saragossa in the Paseo de la Independencia.

[36] =Velilla.= A small town on the Ebro below Saragossa, so-called from
the alarm bell of its church, San Nicolas, which was said to toll of its
own accord whenever a great calamity was to befall Aragon. It was cast
by the Goths who, according to tradition, threw into the fused metal one
of the thirty pieces of silver received by Judas.

[37] =lo=, i.e. _religiosa_.

[38] =del mismo altar=, _of the altar itself_.

[39] =entre=, subjunctive after a verb of commanding.

[40] =la voy a perder=, _I am going to lose her_.

[41] =Hoy mismo=, _this very day_.

[42] =entrar a saco=, _to sack_.

[43] =Castellar=, a castle situated about 10 miles west of Saragossa.

[44] =Debe de haber=, _there must be_. Cf. _hay_, "there is."

[45] =puerta del Sol=, a square in the eastern part of Saragossa.

[46] =Pluguiera=, from _placer_, optative subjunctive.

[47] =no las tengo yo todas conmigo=, _I am disturbed_; literally, "I
haven't them all with me," i.e. my wits, self-confidence.

[48] =Quiera=, optative subjunctive.

[49] =haga=, subjunctive after a relative with indefinite antecedent.

[50] =de la hoguera en derredor=, i.e. _en derredor de la hoguera_.

[51] =al siniestro resplandor=, i.e. _de la llama trmula_.

[52] =nio=, _young_.

[53] =Haro=, a city of 7976 inhabitants and centre of the celebrated
vineyards of Rioja, situated on the Ebro 220 kilometres above Saragossa.

[54] =Vizcaya=, one of the "Basque" provinces in the north of Spain. Its
capitol, Bilbao, now a city of 74,093 inhabitants, was founded in 1300
by Diego Lopez de Haro, the person mentioned in this passage.

[55] =Alczar=, a Moorish word.

[56] =dieron en decir=, _insisted in saying_ or _people would have it
that_.

[57] =mal de ojo=, _the evil eye_.

[58] =Yo no haca otra cosa que=, _I did nothing but_.

[59] =Artal=, the family name of Nuo.

[60] =Que no sepa nunca=, optative subjunctive.

[61] =Estuvo en poco que no se lo descubriera=, _He came very near
finding it out_.

[62] =qu os hicisteis?= Leonor is addressing the "_tiempos en que amor
sola_..."

[63] =a la prenda=, notice the "personal _a_."

[64] =al cielo=, notice "personal _a_."

[65] =Pues que=, _well then_.

[66] =Calle corta=, _drop-scene_.

[67] =por la espalda y por la frente=, _from in front and behind_.

[68] =Ya vuelve=, _she is coming to consciousness_.

[69] =los suyos=, i.e. _sus soldados_.

[70] =Que se escapara=, _to think that he should have escaped_.

[71] =los suyos=, see page 45, note 1.

[72] =Catalanes=, from Catalua, the northeastern province of Spain.

[73] =que nos hacan gran falta=, _of whom we had great need_.

[74] =por qu arman ese alboroto=, _Why do they raise this disturbance_?

[75] =sea atrevido a=, _dare to_.

[76] =a contrtelo yo=, _upon my letting it to you_; _if I were to tell
you_.

[77] =tan slo ha sido=, see vocabulary under _tan_.

[78] =al tocarle osado=, _upon boldly touching it_.

[79] Manrique's dream, though having no importance in the solution of
the drama, is of considerable dramatic value as it foreshadows the
catastrophe. The phantom of the dream is to be interpreted as Azucena,
and the change of Leonor in the dream foreshadows her death in Act V.

[80] =lleva a cuchillo=, _takes with the sword_, or _puts to the sword_.

[81] =puntas de hechicera=, cf. Act I, Scene 1, _ribetes de bruja_.

[82] =fratricido=, Leonor uses this word in a general sense, of course
not knowing the specific sense which the spectator may apply to it.

[83] Ruiz is complaining because he has had to pay a high price for the
bottle.

[84] =Hagan bien para hacer bien=, "do good that good be done," i.e.
_pray_. This is from the prayer for those about to die.

[85] =Ya no puedo ser del Conde=, _I cannot be the Count's_.

[86] =Valencia=, a city on the eastern coast of Spain, at this time in
state of civil warfare.

[87] =plugo=, from _placer_.

[88] =Como su madre=, i.e. Azucena's.

[89] =por todo un Dios=, _for heaven's sake_.

[90] =Qu tienes?= _What is the matter with you?_

[91] =se acaba por instantes=, _is slowly ebbing away_.

[92] =da=, _by day_.

[93] Azucena addresses her own mother.

[94] Azucena has not the courage to see Manrique die and is going to
reveal his identity in order to prevent the execution, but she is too
late.

[95] See page 80, note 1.




VOCABULARY


A

=a=, to, at, in, for, by.

=abandonar=, to abandon.

=abierto=, _p. p. of_ =abrir=, _adj._, open.

=abismo=, _m._, abyss, hell.

=aborrecer=, to hate, abhor.

=abrasador=, _adj._, burning.

=abrasar=, to burn.

=abrazar=, to embrace.

=abrigar=, to shelter.

=abrir=, to open.

=abuela=, _f._, grandmother.

=abultarse=, to grow, become distorted.

=aburrir=, to bore, tire;
  =--se=, to become tired.

=ac=, hither, here.

=acabar=, to finish;
  =-- de --=, to have just.

=acariciar=, to fondle, caress, embrace.

=acaso=, perhaps, perchance.

=acaudillar=, to command, lead.

=accin=, _f._, action.

=aceite=, _m._, oil.

=acendrar=, to purify.

=acento=, _m._, accent.

=acerca=, _adv._,
  =-- de --=, about, concerning.

=acercarse=, to draw near.

=acero=, _m._, steel.

=acompaar=, to accompany.

=acongojado=, vexed, afflicted.

=acordar=, to remind;
  =--se=, to remember.

=acto=, _m._, act.

=acusar=, to accuse.

=achicharrar=, to burn, char.

=adelante=, forward, onward.

=adentro=, within, behind the scenes.

=adis=, good-bye.

=adivinar=, to guess.

=admirar=, to cause surprise; to
admire.

=admitir=, to admit, grant.

=adonde=, whither.

=adnde?= whither?

=adorar=, to adore.

=advertir=, to notice; to warn, instruct,
advise, mark.

=afn=, _m._, trouble.

=afecto=, _m._, affection.

=afliccin=, _f._, affliction.

=afligido=, afflicted.

=afligir=, to afflict.

=afortunado=, fortunate.

=agitacin=, _f._, agitation.

=agona=, _f._, agony.

=agotar=, to exhaust.

=agradar=, to please.

=agua=, _f._, water.

=aguardar=, to expect, await.

=ah!= _exclamation_, ah!

=ah=, there.

=ahogar=, to choke, suffocate.

=ahora=, now.

=ahorcar=, to hang.

=aire=, _m._, air, breeze.

=al = a el=.

=ala=, _f._, wing.

=alarmar=, to alarm.

=alba=, _f._, dawn.

=alborotado=, turbulent.

=alboroto=, _m._, disturbance.

=albricias=, _f. pl._, good news, joy.

=alcanzar=, to reach, avail, attain
to, get.

=alczar=, _m._, palace.

=alcoba=, _f._, bedroom, alcove.

=alegrarse=, to rejoice, be happy.

=alegra=, _f._, happiness.

=alejar=, to remove;
  =----se=, to withdraw.

=alentar=, to breathe.

=algazara=, _f._, hubbub, noise.

=algo=, something, somewhat;
  =tener en algo=, to value.

=alguien=, some one.

=algn=, =alguno=, some, any.

=aliviar=, to alleviate, relieve,
lighten.

=Aljafera=, _f._, _proper name_.

=alma=, _f._, soul.

=altar=, _m._, altar.

=alteza=, _f._, highness.

=alto=, high.

=altura=, _f._, height.

=alumbrar=, to light, kindle.

=alzar=, to raise;
  =----se=, to rise.

=all=, there, thither.

=all=, there;
  =por ----=, thereabout.

=amante=, _m._, lover;
  _adj._, loving.

=amar=, to love.

=amargura=, _f._, bitterness, sorrow.

=amarillento=, yellowish.

=ambicin=, _f._, ambition.

=ambicionar=, to hope for; to set
one's ambition upon.

=amenazar=, to threaten.

=amenguar=, to diminish.

=amiga=, _f._, friend.

=amigo=, _m._, friend.

=amo=, _m._, master.

=amor=, _m._, love.

=amoroso=, loving.

=andar=, to go.

=ngel=, _m._, angel.

=angustia=, _f._, anguish.

=anhelar=, to pant _or_ long for; to
desire.

=animalejo=, _m._, small animal.

=anoche=, last night.

=ansioso=, anxious.

=antao=, _m._, last year, former
years.

=ante=, _prep._, before.

=anterior=, former, earlier.

=antes=, _adv._, before;
  =-- que=, rather than.

=anunciar=, to announce.

=aadir=, to add.

=ao=, _m._, year.

=apacible=, pleasant, calm, placid.

=apagar=, to extinguish.

=aparecer=, to appear.

=apartar=, to withdraw; to turn away; to set aside; to take away;
  =--se=, to withdraw.

=apellido=, _m._, family name.

=apenas=, hardly.

=apetecer=, to seek; to yearn for.

=apiadar=, to cause pity.

=apoderarse (de)=, to get possession
of.

=apostar=, to wager.

=apoyar=, to support.

=apoyo=, _m._, support.

=apreciar=, to esteem, treasure,
appreciate.

=aprecio=, _m._, appreciation.

=aprobar=, _m._, to approve.

=apuesto=, _adj._, elegant.

=apurar=, to drain.

=aquel=, =aquella=, =aquello=, that.

=aqul=, _etc._, _pron._, that.

=aqu=, here;
  =por --=, hereabout.

=ara=, _f._, altar.

=Aragn=, _m._, Aragon.

=araar=, to scratch; to claw.

=arder=, to burn.

=rido=, arid.

=arma=, _f._, arm.

=armado=, armed.

=armar=, to arm.

=Artal=, _proper name_.

=arte=, _m. and f._, art.

=arzobispo=, _m._, archbishop.

=arrancar=, to tear from.

=arrastrar=, to drag along.

=arrebatar=, to carry off.

=arrepentirse=, to repent.

=arriesgado=, _adj._, dangerous.

=arrodillado=, kneeling.

=arrodillarse=, to fall on one's
knees.

=arrojar=, to hurl, dismiss, send
away.

=arrojo=, _m._, boldness.

=arrostrar=, to encounter cheerfully.

=asegurar=, to affirm, assure.

=asentar=, to sit down.

=asesino=, _m._, assassin.

=as=, thus;
  =-- como=, just as.

=asir=, to seize.

=asomarse=, to appear;
  =-- a la ventana=, to look out of the window.

=asombrarse=, to take fright; to
be astonished.

=aspereza=, _f._, harshness.

=atacar=, to attack.

=ataque=, _m._, attack.

=atar=, to bind.

=atad=, _m._, coffin.

=atemorizar=, to terrify.

=atenacear=, to torment with red-hot
tongs.

=aterrar=, to destroy, appal.

=atormentar=, to torment.

=atrapar=, to catch.

=atravesar=, to traverse.

=atreverse=, to dare.

=atrevido=, bold.

=atroz=, cruel, atrocious.

=audacia=, _f._, boldness, audacity.

=aumentar=, to augment, increase.

=an=, yet, still, even.

=aunque=, although.

=aura=, _f._, breeze.

=aureola=, _f._, halo, aureole.

=aurora=, _f._, dawn.

=avanzar=, to advance.

=avisar=, to inform, advise, warn.

=ay!= alas! ah!

=aya=, _f._, nurse.

=ayer=, yesterday.

=ayudar=, to help.

=azaroso=, unfortunate, ominous.

=azorado=, terrified, irritated, restless.

=Azucena=, _proper name_.


B

=bajar=, to descend.

=bajo=, _adj._, low.

=bajo=, under, below.

=baldn=, _m._, censure, reproach.

=ballestero=, _m._, archer.

=bando=, _m._, band, company.

=baar=, to bathe.

=brbaro=, _m._, barbarian.

=bastante=, sufficient, enough, rather.

=bastar=, to suffice.

=belleza=, _f._, beauty.

=bello=, beautiful.

=bendecir=, to bless.

=besar=, to kiss.

=beso=, _m._, kiss.

=bien=, _m._, welfare, treasure.

=bien=, well, very;
  =-- venido=, welcome;
  =mas --=, rather.

=bizarra=, _f._, gallantry.

=blasn=, _m._, blazon, coat of
arms.

=boca=, _f._, mouth.

=bondad=, _f._, kindness.

=borrar=, to efface;
  =--se=, to become effaced.

=bote=, _m._, thrust.

=bveda=, _f._, vault.

=bramar=, to roar.

=brazo=, _m._, arm.

=breve=, short.

=brillante=, brilliant.

=brillar=, to flash, gleam.

=brillo=, _m._, splendor.

=bruja=, _f._, witch.

=bueno=, good, well;
  =sentirse --=, to feel well;
  =buenas noches=, good night.

=bho=, _m._, owl.

=burlar=, to make fun, jest;
  =-- de=, to mock.

=busca=, _f._, search;
  =en nuestra --=, in search of us.

=buscar=, to seek.


C

=caballeresco=, knightly, chivalrous.

=caballero=, _m._, gentleman, sir,
knight.

=caballo=, _m._, horse;
  =a --=, on horseback.

=cabaa=, _f._, cabin, hut.

=cabello=, _m._, hair (_generally plural_).

=cabeza=, _f._, head.

=cada=, each, every.

=cadalso=, _m._, scaffold.

=cadver=, _m._, dead body.

=cadena=, _f._, chain.

=caer=, to fall, open upon.

=calabozo=, _m._, dungeon.

=calma=, _f._, calm.

=calmar=, to calm.

=callar=, to be quiet, silent.

=calle=, _f._, street.

=cmara=, _f._, room.

=caminar=, to go, walk.

=camino=, _m._, road.

=campamento=, _m._, encampment.

=campo=, _m._, field, camp.

=cancin=, _f._, song.

=cantar=, to sing.

=cntico=, _m._, song, canticle.

=canto=, _m._, song.

=cantor=, _m._, singer.

=cara=, _f._, face.

=caricia=, _f._, caress.

=cario=, _m._, affection.

=carne=, _f._, flesh.

=casa=, _f._, house.

=casi=, almost.

=cspita!= great Scott! wonderful!

=Castellar=, _proper name_.

=castigar=, to punish.

=Castilla=, _f._, Castille.

=castillo=, _m._, castle.

=Cataln=, _m._, Catalan.

=caudillo=, _m._, leader, commander.

=causa=, _f._, cause.

=causar=, to cause.

=cegar=, to blind.

=celada=, _f._, helmet.

=celda=, _f._, cell in a convent.

=celeste=, heavenly.

=celestial=, celestial.

=celo=, _m._, jealousy.

=celoso=, jealous.

=cerca=, near;
  =-- de=, near.

=cerco=, _m._, blockade;
  =poner -- a=, to lay siege to.

=ceremonia=, _f._, ceremony.

=cerrar=, to close.

=cerrojo=, _m._, bolt.

=cesar=, to cease.

=ciego=, blind.

=cielo=, _m._, heaven.

=cien=, =ciento=, hundred.

=cierto=, certain, sure, certainly;
  =por --=, for sure.

=cinco=, five.

=ciudad=, _f._, city.

=clamor=, _m._, lament, cry.

=clarn=, _m._, trumpet.

=claustro=, _m._, cloister.

=clavar=, to fix, cleave.

=cobarde=, _m._, coward.

=cobarde=, _adj._, cowardly.

=coger=, to seize, catch.

=colmar=, to fulfil, heap up.

=colmo=, _m._, height, climax.

=colocar=, to place together.

=combate=, _m._, combat.

=combatir=, to combat.

=comisin=, _f._, commission.

=como=, as, like;
  =-- que=, since;
  =cmo=, how.

=cmo?= how? why?

=cmo!= how!

=compadecer=, to pity, feel for.

=compasin=, _f._, pity.

=complacer=, to please;
  =--se=, to be pleased.

=comprar=, to buy.

=comprender=, to understand.

=comn=, common.

=comunicar=, to communicate.

=con=, with, by, to.

=concluida=, _f._, end, conclusion.

=conde=, _m._, count.

=condenar=, to condemn.

=conducir=, to lead, conduct.

=confesar=, to confess.

=confeso=, _m._, confessed criminal.

=confianza=, _f._, confidence.

=confiar=, to confide.

=confundir=, to confound, confuse.

=confusamente=, confusedly.

=conmigo=, with me.

=conocer=, to know, be acquainted
with.

=conquistar=, to conquer.

=consagrar=, to consecrate.

=conseguir=, to succeed, accomplish.

=consejo=, _m._, counsel.

=consentir=, to consent.

=consigo=, with oneself, with him,
them, _etc._

=consiguiente=, =de= _or_ =por --=,
consequently.

=consolar=, to console.

=constante=, constant.

=consternado=, in consternation.

=consternarse=, to be thrown into
confusion.

=consuelo=, _m._, consolation.

=consumar=, to carry out, finish.

=consumir=, to consume.

=contar=, to tell, recount, count.

=contemplar=, to contemplate.

=contentar=, to content.

=contento=, content, happy.

=contestar=, to answer.

=contigo=, with you.

=continuamente=, continually.

=contra=, against, opposite to.

=contrado=, contracted.

=contrario=, _m._, opponent, obstacle.

=convento=, _m._, convent.

=convertir=, to convert.

=convulsin=, _f._, convulsion.

=convulsivo=, convulsive.

=convulso=, convulsed.

=corazn=, _m._, heart.

=cornado=, _m._, small copper coin.

=corona=, _f._, crown.

=cortar=, to cut.

=corto=, short, small;
  =escena corta=, drop-scene.

=corredor=, _m._, courier.

=correr=, to run.

=cosa=, _f._, thing.

=costa=, _f._, cost.

=costar=, to cost.

=creer=, to believe.

=cresta=, _f._, crest, summit.

=criado=, _m._, servant.

=criatura=, _f._, creature.

=crimen=, _m._, crime.

=criminal=, criminal.

=Cristo=, _m._, Christ.

=crtico=, critical.

=crucifijo=, _m._, crucifix.

=cruel=, cruel.

=cruz=, _f._, cross.

=cruzar=, to cross.

=cual=, like, how (_with article_, which, who).

=cualquier=, whatever, any.

=cuando=, when.

=cundo?= when?

=cuanto=, how much;
  =en -- a=, in regard to.

=cuarenta=, forty.

=cuarto=, _m._, room.

=cubierto=, covered.

=cubrir=, to cover.

=cuchilla=, _f._, knife.

=cuchillo=, _m._, knife.

=cuello=, _m._, neck.

=cuenta=, _f._, account.

=cuento=, _m._, story.

=cuerda=, _f._, cord.

=cuerpo=, _m._, body.

=cuervo=, _m._, crow, raven.

=cuidad=, _f._, care;
  =-- que=, take care for.

=cuidadoso=, anxious, careful.

=cuitado=, anxious, miserable.

=cuja=, _f._, bag fastened to the
saddle and into which a
spear was put for easier
carriage.

=culpa=, _f._, fault, blame, guilt.

=cumplir=, to fulfil, comply with.

=cuna=, _f._, cradle, family.

=curar=, to cure.

=curioso=, curious.

=custodia=, _f._, guard.

=custodiar=, to guard.


Ch

=chico=, _m._, little boy.

=chillido=, _m._, shriek.

=chillino=, _m._, shriek.


D

=dama=, _f._, lady.

=dao=, _m._, harm.

=dar=, to give;
  =-- en=, to strike.

=de=, of, from, on, in, by, than
(_before numerals_).

=debajo=, under;
  _-- de_, under.

=deber=, _m._, duty.

=deber=, to owe, ought to, be
(about) to.

=dbil=, weak.

=decidir=, to decide.

=decir=, to say;
  =--se=, to be said.

=defender=, to defend.

=dejar=, to leave, cease, let, allow;
  =-- de=, to cease, stop.

=del= = =de el=.

=delante=, before;
  =-- de=, before, in front of.

=delicia=, _f._, delight, satisfaction.

=delincuente=, offending, delinquent.

=delirio=, _m._, delirium, madness.

=delito=, _m._, crime.

=demandar=, to ask, demand.

=dems=, besides;
  =lo --=, the rest.

=demasiado=, too, too much.

=dentro=, within, behind the scenes;
  =-- de= _or_ =en=, within.

=depender=, to depend.

=depositar=, to deposit.

=derecha=, _f._, right (hand);
  =a --=, to the right.

=derramar=, to spill, pour.

=derredor=, _m._, circuit;
  =en --=, around about.

=desaparecer=, to disappear.

=desarmar=, to disarm.

=desatentado=, thoughtless, inconsiderate,
imprudent, frenzied.

=descansar=, to rest.

=desconocido=, unknown.

=descubrir=, to discover, disclose;
to take off one's hat or helmet.

=desde=, since, from.

=desdn=, _m._, scorn.

=desdichado=, unhappy.

=desear=, to desire, wish.

=desencajado=, bulging, disjointed.

=desentonado=, discordant.

=desenvainar=, to unsheath.

=deseo=, _m._, desire.

=desesperacin=, _f._, desperation.

=desesperado=, despairing.

=desgraciado=, unfortunate, unhappy.

=desgreado=, dishevelled.

=deshacer=, to destroy;
  =--se=, to crumble.

=desierto=, deserted.

=designio=, _m._, plan, design.

=deslizarse=, to slip.

=desmayado=, fainted.

=desnudar=, to bare.

=despacio=, slowly; _m._, slowness,
respect.

=despachar=, to dispatch;
  =--se=, to hurry.

=despegar=, to unfasten;
  =--se=, to creep.

=despejarse=, to take one's leave.

=desperado=, despairing.

=despertar=, to awaken.

=despiadado=, pitiless.

=despierto=, awake.

=despreciable=, mean, to be
scorned.

=despreciar=, to despise, scorn.

=desprecio=, _m._, scorn.

=despus=, after, afterwards;
  =-- de=, after.

=desque=, since.

=desvaro=, delirium, madness.

=desventura=, _f._, misfortune.

=desventurado=, unhappy, unfortunate.

=detener=, to stop;
  =--se=, to halt, stop.

=detestar=, to detest.

=devorar=, to devour.

=da=, _m._, day;
  =a los pocos das=, in a few days.

=diablo=, _m._, devil.

=diablico=, diabolical.

=diadema=, _f._, diadem, crown.

=diantre!= the deuce!

=dicha=, _f._, happiness, good fortune.

=dichoso=, fortunate, happy.

=diez=, ten.

=difunto=, _m._, dead man.

=digno=, worthy.

=dilacin=, _f._, delay.

=dilatarse=, to be delayed.

=diligencia=, _f._, diligence.

=Dios=, _m._, God.

=dirigirse=, to direct oneself.

=disparate=, _m._, nonsense.

=disponer=, to dispose.

=dispuesto=, ready, disposed.

=distancia=, _f._, distance.

=distinguir=, to distinguish.

=diverso=, different.

=divisar=, to perceive;
  =----se=, to be perceived.

=do=, where.

=doblar=, to bend, stoop, submit,
double.

=doble=, double.

=doler=, to cause grief, pain or
sorrow.

=dolor=, _m._, grief, pain.

=Don Diego de Haro=, _proper
name_.

=Don Garca=, the archbishop.

=Don Guilln=, _proper name_.

=Don Juan=, _proper name_.

=Don Lope=, _proper name_.

=Don Manrique=, the Trovador.

=Don Nuo=, Count of Luna.

=doncel=, _m._, young man.

=donde=, where.

=dnde?= where?

=Doa Leonor=, _proper name_.

=dorado=, golden, gilded.

=dormir=, to sleep.

=dos=, two.

=duda=, _f._, doubt.

=dudar=, to doubt, hesitate.

=duelo=, _m._, duel.

=dueo=, _m._, master.

=dulce=, sweet.

=durar=, to last, endure.

=duro=, harsh, cruel.


E

=Ebro=, _proper noun_.

=echar=, to throw;
  =-- de menos=, to miss.

=efectivamente=, effectually, actually,
to be sure.

=ejrcito=, _m._, army.

=el=, =la=, =lo=, _definite article_.

=l=, he, him, it.

=elevado=, high.

=elevar=, to elevate.

=ella=, she, her, it.

=ello=, it.

=embargo=, _m._, =sin --=, nevertheless,
however.

=empearse=, to persist.

=empeo=, _m._, ardor.

=empezar=, to begin.

=emplear=, to employ.

=emponzoar=, to poison.

=empujar=, to push, shove, press.

=en=, in, on, into, among.

=enajenado=, alienated, withdrawn,
enraptured, frenzied.

=enajenamiento=, _m._, alienation,
rapture, frenzy.

=enamorado= (=de=), in love with;
   _m._, one in love.

=encanto=, _m._, charm.

=encargar=, to charge.

=encender=, to kindle, light.

=encerrar=, to shut up.

=enconar=, to irritate.

=encontrar=, to meet, find;
  =--se=, to be found.

=encubierto=, covered, wrapped
_or_ hidden in a cloak or
helmet.

=endecha=, dirge.

=endurecer=, to harden.

=enemigo=, hostile;
  _m._, enemy.

=enfermo=, ill.

=enfin=, finally, in fine.

=enflaquecer=, to weaken, fade.

=engaar=, to deceive;
  =--se=, to deceive oneself.

=engaoso=, deceitful.

=engordar=, to become fat.

=enlace=, _m._, alliance.

=enojar=, to annoy, irritate, trouble;
  =--se=, to become angry, offended; to be bored.

=enojo=, _m._, anger, trouble.

=enrojecido=, reddened.

=ensayo=, _m._, trial.

=enteramente=, entirely.

=entender=, to listen, understand;
  =--se=, to go without saying.

=entibiarse=, to become tepid.

=entonces=, then.

=entrada=, _f._, entrance.

=entrar=, to enter;
  =--se=, to enter.

=entre=, among, between.

=entregar=, to give, deliver.

=entristecer=, to make sad.

=envenenar=, to poison.

=envidiable=, enviable.

=envidiar=, to envy.

=envilecer=, to debase.

=envuelto=, enclothed, wrapped.

=equivocar=, to mistake;
  =--se=, to be mistaken.

=erizar=, to bristle, stand on end.

=error=, _m._, mistake.

=esa=, _see_ =ese=.

=escalera=, _f._, staircase.

=escao=, _m._, bench.

=escaparse=, to escape.

=escarmiento=, _m._, warning.

=escena=, _f._, scene.

=esclarecido=, illustrious.

=esclava=, _f._, slave.

=esconder=, to hide.

=escuchar=, to listen.

=escudar=, to shield.

=escudero=, _m._, squire.

=escudo=, _m._, shield;
  -- de armas, coat of arms.

=ese=, =esa=, that, that one.

=eso=, n., that.

=espacio=, _m._, space, slowness, respect.

=espada=, _f._, sword.

=espalda=, _f._, shoulder, back.

=espantar=, to frighten.

=espantoso=, frightful, fearful.

=espectculo=, _m._, sight, spectacle.

=espectro=, _m._, spectre.

=esperanza=, _f._, hope.

=esperar=, to expect, await, hope.

=espessimo=, very thick.

=espiar=, to spy.

=espirar=, to die.

=espiritual=, ghastly, spiritual.

=esposa=, _f._, spouse.

=esqueleto=, _m._, skeleton.

=esta=, _see_ =este=.

=estampar=, to stamp.

=estampido=, _m._, crash.

=estar=, to be;
  =-- bueno=, to be well.

=este=, =esta=, this, this one.

=estimar=, to esteem.

=esto=, this.

=estorbar=, to hinder, prevent, be in the way.

=estrechar=, to clasp.

=estrella=, _f._, star.

=estremecer=, to tremble.

=estrofa=, _f._, verse, strophe.

=estruendo=, _m._, clamor.

=estupendo=, marvellous, stupendous.

=eternamente=, eternally.

=eternidad=, _f._, eternity.

=eterno=, eternal.

=exclamar=, to exclaim.

=existencia=, _f._, existence.

=existir=, to exist.

=experimentar=, to experience.

=explorar=, to explore.

=exponer=, to expose.

=expresar=, to express.

=expresin=, _f._, expression.

=extasiado=, enthusiastic, in ecstasy.

=extasiarse=, to be in ecstasy.

=extraar=, to censure, wonder at.

=extremo=, _m._, extreme, utmost point;
  =con --=, in the extreme;
  =en ----=, extremely.


F

=facciones=, _f. pl._, features.

=facilidad=, _f._, facility, ease.

=fachada=, _f._, faade.

=falange=, _f._, phalanx.

=falaz=, deceitful.

=falso=, false.

=falta=, _f._, lack;
  =hacer --=, to be lacking;
  =a -- de=, for lack of, in want of.

=faltar=, to lack;
  =eso me faltaba=, this is the last straw.

=familia=, _f._, family.

=fantasma=, _f._, phantom.

=fantstico=, fantastic.

=fatal=, fatal.

=fatdico=, prophetic.

=favor=, _m._, favor;
  =por --=, if you please, heavens!

=favorecer=, to favor.

=fe=, faith.

=felicidad=, _f._, happiness.

=feliz=, happy.

=fretro=, _m._, coffin.

=feroz=, fierce.

=Ferrando=, _proper name_.

=ferreruelo=, _m._, a long coat.

=fiar=, to confide, trust.

=fiel=, faithful.

=figura=, _f._, face, figure, form.

=figurar=, to seem; --se, to imagine.

=fijar=, to fix, fasten.

=fin=, _m._, end;
  =al --=, finally, to the last;
  =en --=, in fine, finally.

=firmamento=, _m._, firmament.

=flor=, _f._, flower.

=florn=, _m._, a silver coin.

=fondo=, _m._, bottom, back (_of the
theatre, etc._).

=fortuna=, _f._, fortune.

=fratricido=, fratricidal.

=frentico=, wild.

=frente=, _f._, brow, forehead.

=fro=, cold.

=fro=, _m._, cold.

=fuego=, _m._, fire.

=fuera=, outside.

=fuerte=, strong.

=fuerza=, _f. pl._, force, strength;
  =ser ---- de=, to be necessary.

=funesto=, lamentable, sad, ominous.

=furioso=, wild.

=furor=, _m._, fury, wildness.


G

=galn=, gallant.

=galantear=, to pay court.

=galera=, _f._, corridor, hall.

=gana=, _f._, desire.

=garlito=, _m._, snare, trap.

=gemido=, _m._, groan.

=gente=, _f._, people.

=gesto=, _m._, gesture.

=gitano=, _f._, gypsy.

=gloria=, _f._, glory.

=gobernar=, to govern.

=golpe=, _m._, blow.

=gotera=, _f._, gutter.

=gozar= (=de=), to enjoy;
  =--se=, to delight in.

=grabar=, to engrave.

=gracias=, _f. pl._, thanks.

=gran=, =grande=, great, large.

=gratarse=, to engrave itself.

=grato=, pleasing.

=gravemente=, seriously.

=grillo=, _m._, bar.

=gritar=, to cry.

=grito=, _m._, cry.

=guardar=, to keep, guard.

=guerra=, _f._, war.

=guiar=, to guide.

=guisa=, mode, manner, mood.

=gusto=, _m._, pleasure.

=Guzmn=, _proper name_.


H

=haber=, to have (_as on auxiliary_); to be;
  =-- de=, to be about to;
  =habrselas=, to dispute.

=habitacin=, _f._, room.

=hablar=, to speak.

=hacer=, to make, do;
  =hace un ao=, it is a year since.

=hacia=, towards.

=hacha=, _f._, axe.

=halagar=, to caress, flatter.

=halago=, _m._, caress.

=hallar=, to find.

=harapos=, _m. pl._, rags.

=Haro=, _proper name_.

=harto=, enough.

=hasta=, to, until.

=hay=, there is, there are.

=hechicera=, _f._, witch, hag.

=hechizar=, to bewitch.

=helar=, to freeze.

=herida=, _f._, wound.

=herir=, to strike.

=hermana=, _f._, sister.

=hermano=, _m._, brother.

=hermoso=, beautiful.

=hermosura=, _f._, beauty.

=hidalgo=, _m._, noble.

=hildagua=, _f._, nobility.

=hielo=, _m._, frost, coldness.

=hierro=, _m._, iron.

=hija=, _f._, daughter.

=hijo=, _m._, son.

=historia=, _f._, story.

=hoguera=, _f._, fire, pyre.

=hombre=, _m._, man.

=honor=, _m._, honor.

=honrado=, honored.

=hora=, _f._, hour, time.

=horrendo=, horrible.

=horrible=, horrible.

=horrsono=, horrible sounding.

=horror=, _m._, horror.

=horroroso=, horrible.

=horroso=, horrible.

=hoy=, to-day.

=hueso=, _m._, bone.

=hueste=, _f._, army, host.

=huir=, to flee.

=humilde=, humble, lowly.

=humillar=, to humiliate.

=humo=, _m._, smoke.

=huracn=, _m._, hurricane.


I

=idolatrar=, to idolize.

=iglesia=, _f._, church.

=igual=, equal.

=ilusin=, _f._, illusion.

=iluso=, deluded.

=ilustre=, illustrious.

=imagen=, _f._, image.

=imaginar=, to imagine.

=imbcil=, _m._, imbecile, fool.

=impaciencia=, _f._, impatience.

=impiedad=, _f._, impiety, cruelty.

=impo=, impious, cruel.

=implorar=, to implore.

=importar=, to be of import.

=importuno=, troublesome.

=imposible=, impossible.

=imprevisto=, unforeseen.

=impunemente=, with impunity.

=impuro=, impure.

=inaudito=, unheard.

=incomodar=, to incommode.

=inconveniente=, _m._, discomfort,
inconvenience.

=incorporarse=, to rise.

=indiscreto=, indiscreet.

=indmito=, wild, ungoverned.

=infame=, infamous.

=infamia=, _f._, infamy.

=infelice=, unhappy.

=infeliz=, unhappy.

=infernal=, infernal.

=infiel=, faithless.

=infierno=, _m._, hell.

=ingrato=, ungrateful, unpleasing.

=inhumano=, inhuman.

=injusto=, unjust.

=inmediaciones=, _f. pl._, surroundings.

=inmediatamente=, immediately.

=inmortal=, immortal.

=inmundo=, unclean.

=inocencia=, _f._, innocence.

=inocente=, innocent.

=inquietud=, _f._, inquietude.

=insano=, unwell, insane.

=insensato=, insensate.

=insolente=, insolent.

=instante=, _m._, instant.

=instruir=, to instruct.

=insultar=, to insult.

=intento=, _m._, intent.

=interior=, _m._, interior.

=interiormente=, inwardly.

=internar=, to penetrate.

=interrumpir=, to interrupt.

=introducir=, to introduce;
  =--se=, to enter.

=ir=, to go;
  =--se=, to go away.

=irritar=, to irritate.

=Iscariote=, _m._, Iscariot.

=izquierda=, left (hand).


J

=ja!= ha!

=jams=, never.

=jardn=, _m._, garden.

=jarope=, _m._, soothing-syrup.

=Jerusaln=, _proper name_.

=Jesucristo=, _m._, Christ.

=Jess=, _m._, Jesus.

=Jimena=, _proper name_.

=Jimeno=, _proper name_.

=jornada=, _f._, act.

=judo=, _m._, Jew.

=jugar=, to play.

=jum=, hum.

=junto=, together;
  =-- a=, near.

=juramento=, _m._, oath.

=jurar=, to swear.

=justicia=, _f._, justice.

=Justicia=, _f._, Justice.

=juventud=, _f._, youth.

=juzgar=, to judge.


L

=labio=, _m._, lip.

=lado=, _m._, side.

=lgrima=, _f._, tear.

=laguna=, _f._, lagoon.

=lamento=, _m._, lamentation, cry.

=lmpara=, _f._, lamp.

=lance=, sudden quarrel, transaction.

=Lanuza=, _proper name_.

=lanza=, _f._, lance.

=lanzar=, to utter, throw, lance.

=largo=, large, long.

=lastimoso=, complaining, sad.

=lateral=, lateral, at the side.

=latir=, to palpitate.

=lad=, _m._, lute.

=lavar=, to wash.

=lechuza=, _f._, screech owl.

=legin=, _f._, legion.

=lejano=, distant.

=lejos=, afar;
  =de ----=, from afar.

=lengua=, _f._, tongue.

=Leonor=, _proper name_.

=levantar=, to raise;
  =--se=, to rise.

=ley=, _f._, law.

=libertad=, _f._, liberty.

=libertar=, to free.

=librar=, to free.

=libre=, free.

=lidiador=, _m._, combatant.

=lidiar=, to fight.

=lmite=, _m._, limit, bound.

=liviandad=, _f._, imprudence, madness.

=liviano=, light, unsteady, imprudent,
mad.

=lo=, _neuter article_.

=loco=, crazy, mad.

=locura=, _f._, madness, foolishness.

=locutorio=, _m._, parlor in a convent.

=lograr=, to succeed.

=lozano=, sprightly.

=luciente=, shining.

=lucha=, _f._, combat.

=luego=, then, soon;
  =muy --=, very soon.

=lugar=, _m._, place, occasion.

=lgubre=, sad, funereal.

=Luna=, proper name.

=luna=, _f._, moon.

=luz=, _f._, light.


Ll

=llaga=, _f._, wound.

=llama=, _f._, flame.

=llamamiento=, _m._, call.

=llamar=, to call.

=llanto=, _m._, tears.

=llave=, _f._, key.

=llegar=, to reach; to get to; to
arrive.

=llenar=, to fill.

=lleno=, full;
  =-- de=, full of.

=llevar=, to take, carry, take from;
  =--se=, to rise.

=llorar=, to weep.

=lloro=, _m._, tears.

=lloroso=, weeping, tearful.


M

=madre=, _f._, mother.

=madrugada=, _f._, dawn.

=madurez=, _f._, judgment, maturity.

=mal=, evil, ill.

=mal=, _m._, evil, harm, ill, sorrow.

=maldecir=, to curse.

=maldicin=, _f._, a curse.

=maldito=, accursed.

=malo=, evil, bad, badly.

=malogrado=, unfortunate.

=maltratar=, to maltreat.

=mancha=, _f._, blot.

=mandar=, to order, command.

=manera=, _f._, way.

=manifestar=, to manifest.

=mano=, _f._, hand.

=mansin=, _f._, house.

=maana=, _f._, morning.

=maraved=, _m._, maraved (a
coin).

=marcha=, _f._, march.

=marchar=, to march;
  =--se=, to go away.

=marchitar=, to wear away, deprive
of vigor.

=mrmol=, _m._, marble.

=martirio=, _m._, martyrdom.

=martirizar=, to martyrize.

=marzo=, _m._, month of March.

=ms=, more, better, most;
  =poco -- o menos=, just about;
  =los --=, the greater part;
  =a --=, besides.

=mas=, but.

=matar=, to kill.

=mayor=, larger, older, greater;
  =-- como=, greater than.

=mayorcito=, the older little one.

=me=, me.

=medida=, _f._, measure.

=medio=, _m._, means.

=mejor=, better.

=mejorar=, to improve.

=melanclico=, sad.

=meloda=, _f._, melody.

=memoria=, memory.

=menester=, _m._, necessity, need;
  =ser --=, to be necessary.

=menos=, less;
  =a lo --=, at least.

=menospreciar=, to depreciate.

=mente=, _f._, mind.

=menudo=, small;
  =a --=, often.

=merecer=, to deserve.

=mes=, _m._, month.

=mesa=, _f._, table.

=mi=, my.

=m=, me.

=miedo=, _m._, fear.

=miembro=, _m._, limb.

=mientras=, =mientra=, while.

=mil=, thousand.

=ministrar=, to give scope.

=minuto=, _m._, minute.

=mo=, my.

=mirada=, _f._, look.

=mirar=, to look, look at.

=miserable=, wretch.

=miseria=, _f._, misery.

=mismo=, same, very.

=misterioso=, mysterious.

=modo=, _m._, way, manner.

=molesto=, troublesome.

=momento=, _m._, moment.

=montaa=, _f._, mountain.

=monte=, _m._, mountain.

=moribundo=, dying, pale.

=morir=, to die.

=mortal=, mortal.

=mostrar=, to show.

=motivar=, to cause; to occasion.

=motivo=, _m._, motive.

=mover=, to move.

=mozo=, _m._, fellow, boy.

=mucho=, much, many.

=mucho=, _adv._, much.

=muerte=, _f._, death.

=mujer=, _f._, woman.

=mundo=, _m._, world.

=muralla=, _f._, wall.

=murmurar=, to murmur.

=muro=, _m._, wall.

=muy=, very.


N

=nacer=, to be born.

=nada=, _f._, nothing.

=nadie=, no one.

=natural=, natural.

=necesario=, necessary.

=necesidad=, _f._, necessity.

=necesitar=, to need.

=necio=, foolish.

=negar=, to deny.

=negro=, black.

=ni=, even, not even;
  neither...nor.

=ninguno=, not one.

=nio=, _m._, son, boy.

=no=, not, no.

=noble=, noble.

=nocturno=, nocturnal.

=noche=, _f._, night;
  =de, por la --=, at night.

=nombre=, _m._, name.

=nos=, we.

=notcia=, _f._, news, notice.

=nube=, _f._, cloud.

=nudo=, _m._, bond, knot.

=nuestro=, our;
  =el --=, our.

=nueva=, _f._, news.

=nuevo=, new.

=numeroso=, numerous.

=nunca=, never.

=Nuo=, _proper name_.


O

=o=, or.

=objeto=, _m._, object, aim.

=obligar=, to force, oblige.

=observar=, to observe.

=obstinarse=, to be obstinate.

=ocasin=, _f._, occasion.

=ocultar=, to hide.

=oculto=, hidden.

=ocupar=, to occupy.

=odiar=, to hate.

=ofender=, to offend.

=ofrecer=, to offer.

=ofuscar=, to prevent from using,
from being seen; to cloud.

=odo=, _m._, hearing.

=or=, to hear.

=ojal=, would to God.

=ojo=, _m._, eye.

=olvidar=, to forget.

=olvido=, _m._, oblivion.

=omnipotente=, all-powerful.

=oponer=, to oppose.

=oprimir=, to oppress.

=opuesto=, opposite.

=orar=, to pray.

=orden=, _f._, order.

=orgullo=, _m._, pride.

=orgulloso=, proud.

=orilla=, _f._, shore.

=oro=, _m._, gold.

=os=, to you, you, _etc._

=osado=, daring, bold.

=osar=, to dare.

=oscurecer=, to obscure.

=oscuridad=, _f._, darkness.

=oscursimo=, very dark.

=oscuro=, dark, obscure.

=otro=, other.


P

=paciencia=, _f._, patience, suffering.

=padecer=, to suffer.

=padecimento=, _m._, suffering.

=padre=, _m._, father, parent.

=padre nuestro=, prayer.

=pagar=, to pay.

=pago=, _m._, payment.

=palabra=, _f._, word.

=palacio=, _m._, palace.

=plido=, pale.

=palo=, _m._, blow.

=palpitar=, to palpitate.

=par=, =a par de=, as, in measure as.

=para=, to, for, in order to.

=pardiez=, by Heaven.

=parecer=, to seem.

=pared=, _f._, wall.

=parrillas=, _f. pl._, gridiron.

=parte=, _f._, part, portion;
  =a --=, apart;
  =por todas --s=, in all parts.

=particular=, strange.

=particularmente=, particularly.

=partidario=, _m._, partisan.

=partir=, to break, cleave, leave.

=pasado=, past.

=pasar=, to pass, happen.

=pasear=, to lead;
  =--se=, to walk.

=pasin=, _f._, passion.

=paso=, _m._, step.

=pausar=, to pause; to beat time, measure.

=pavor=, _m._, fear.

=paz=, _f._, peace.

=pecho=, _m._, breast.

=pedir=, to ask, beg.

=pelear=, to fight.

=peligrar=, to run danger, be dangerous.

=peligro=, _m._, danger.

=peligroso=, dangerous.

=pelota=, _f._, ball.

=penacho=, _m._, feather of a helmet.

=pender=, to hang.

=penetrante=, penetrating.

=pensar=, to think.

=peor=, worse.

=percibir=, to perceive.

=perder=, to lose;
  =--se=, to lose or ruin oneself.

=perdicin=, _f._, perdition.

=perdidamente=, madly.

=perdn=, _f._, pardon.

=perdonar=, to pardon.

=prfido=, perfidious.

=perjuro=, perjured, false.

=permitir=, to allow, permit.

=pero=, but.

=perseguir=, to follow, persecute.

=persistir=, to persist.

=persona=, _f._, person, character.

=personaje=, _m._, dramatis person.

=pertenecer=, to belong.

=perverso=, perverse, wicked.

=pesar=, _m._, regret;
  =a -- de=, in spite of.

=pesar=, to weigh, be heavy;
  =-- a= alguien, to regret.

=pesiar=, to curse.

=piadoso=, pious, piteous.

=pica=, _f._, pike.

=pcaro=, _m._, wretch.

=pie=, _m._, foot.

=piedad=, _f._, pity;
  =por --=, for pity's sake.

=piedra=, _f._, stone.

=pillar=, to catch, seize, pillage.

=pintar=, to paint.

=placer=, _m._, pleasure.

=placer=, to please.

=plcido=, calm, placid.

=plata=, _f._, silver.

=pobre=, poor.

=pobretn=, poor (man).

=pobreza=, _f._, poverty.

=poco=, few, little.

=poder=, _m._, power.

=poder=, to be able.

=polvo=, _m._, dust, ashes.

=pomo=, _m._, bottle, vial.

=pompa=, _f._, pomp.

=poner=, to put, place;
  =--se a=, to set to work to.

=por=, to, through, towards.

=por qu=, why.

=porque=, because.

=porvenir=, _m._, future.

=posible=, possible.

=postrar=, to humiliate, prostrate;
  =--se=, to prostrate oneself.

=precio=, _m._, price.

=precipitado=, hasty.

=precipitar=, to precipitate.

=precisamente=, precisely, truly.

=preciso=, necessary.

=preferir=, to prefer.

=preguntar=, to question.

=preludio=, _m._, prelude.

=premio=, _m._, prize, reward,
pledge.

=prenda=, _f._, proof, token, pledge.

=prender=, to arrest, take.

=preparar=, to prepare.

=presencia=, _f._, presence.

=presteza=, _f._, agility.

=presto=, quick, quickly.

=pretender=, to plan, pretend.

=pretensin=, _f._, pretension.

=primero=, first, rather.

=prncipe=, prince.

=prisin=, _f._, prison.

=privar=, to deprive.

=probar=, to try, prove.

=procurar=, to obtain; to try.

=prodigar=, to give generously.

=profanar=, to profane.

=profesar=, to take the vows.

=profundo=, deep.

=prolongar=, to prolong.

=promesa=, _f._, promise.

=prometer=, to promise.

=pronto=, prompt, ready, rapid, soon;
  =de --=, suddenly.

=propio=, self.

=proporcionar=, to proportion, obtain;
  =--se=, to provide oneself with.

=propsito=, _m._, intention, plan;
  =a --=, fitting.

=prosa=, _f._, prose.

=prosapia=, _f._, race, family.

=proscripto=, proscribed, outlawed.

=prosternado=, prostrate.

=prostrarse=, to prostrate oneself.

=proteger=, to protect.

=proyecto=, plan.

=prudentemente=, prudently.

=prueba=, _f._, trial, proof.

=pblicamente=, publicly.

=pueblo=, _m._, town, people, crowd.

=puerta=, _f._, door;
  =Puerta del Sol=, square in Saragossa.

=pues=, but then.

=puesto=, _p. p. of_ =poner=, put.

=pujanza=, _f._, strength.

=pulsar=, to play.

=pual=, _m._, dagger.

=punta=, _f._, point, appearance.

=punto=, _m._, point;
  =al --=, immediately.

=puro=, pure.


Q

=que=, that, than, _etc._

=qu?= what? which? _etc._

=quebrantar=, to break, cut.

=quebrar=, to break;
  =quebrado=, lifeless.

=quedar=, to remain;
  =--se=, to remain.

=queja=, _f._, complaint.

=quejido=, _m._, wail.

=quemar=, to burn.

=querella=, _f._, quarrel, complaint.

=querer=, to wish, want, love.

=querido=, beloved.

=quien=, who.

=quin?= who?

=quimrico=, chimerical.

=quitar=, to take away.

=quiz=, =quizs=, perhaps.


R

=rabia=, _f._, rage.

=raro=, rare.

=rasgar=, to tear, lacerate.

=rato=, _m._, time;
  =a poco --=, in a short time.

=raudal=, _m._, torrent.

=rayo=, _m._, thunderbolt, lightening.

=razn=, _f._, reason, mind.

=real=, real.

=rebato=, _m._, alarm;
  =tocar a --=, to sound an alarm.

=rebelde=, rebel.

=rebozar=, to wrap up in a coat.

=recibir=, to receive.

=recin=, =reciente=, recent, recently.

=reclinatorio=, _m._, prayer-stool.

=recobrar=, to recover.

=recompensar=, to reward.

=reconocer=, to recognize.

=reconvencin=, _f._, reproach.

=recordar=, to recall.

=recostarse=, to lean.

=recuerdo=, _m._, souvenir, memory.

=recurso=, _m._, recourse, refuge, means.

=rechazar=, to repulse.

=redentor=, _m._, redeemer.

=regularmente=, regularly.

=reina=, _f._, queen.

=rerse=, to laugh at.

=reja=, _f._, grill.

=relmpago=, _m._, streak of lightning.

=religiosa=, _f._, nun.

=religioso=, _m._, priest.

=reluciente=, shining.

=remedio=, _m._, remedy.

=rencor=, _m._, hatred.

=reo=, _m._, wretch, criminal.

=reparar=, to notice.

=repente=, =de --=, suddenly.

=repetir=, to repeat.

=reposar=, to rest.

=representar=, to represent.

=resentirse=, to resent, suffer, be
out of order.

=resignarse=, to resign oneself.

=resistencia=, _f._, resistance.

=resonar=, to sound.

=respetar=, to respect.

=respirar=, to breathe.

=resplandor=, _m._, splendor, glare.

=responder=, to answer.

=responso=, _m._, chant.

=restar=, to remain.

=resuelto=, resolved.

=retar=, to speak haughtily, challenge.

=retemblar=, to cause to shiver,
tremble, resound.

=retirarse=, to retire.

=retronar=, to thunder again.

=revelacin=, _f._, revelation.

=revolotear=, to flutter.

=revuelta=, _f._, revolt.

=rey=, _m._, king.

=rezar=, to pray, recite.

=ribete=, _m._, adjunct.

=rigor=, _m._, rigor, severity.

=risueo=, smiling.

=rival=, _m._, rival.

=robar=, to steal.

=rodar=, to roll.

=rodear=, to wander about, surround.

=rogar=, to beg.

=rollizo=, robust.

=ronco=, rough, hoarse.

=rondar=, to make the night
round, spy.

=rostro=, _m._, face.

=ruego=, _m._, prayer.

=rugir=, to roar.

=ruido=, _m._, noise.

=Ruiz=, _m._, _proper name_.

=rumor=, _m._, noise, rumor.


S

=saber=, to know.

=sacar=, to draw out, seize.

=sacerdote=, _m._, priest.

=saciar=, satiate, quench.

=saco=, _m._, sack.

=sacrificar=, to sacrifice.

=sacrificio=, _m._, sacrifice.

=sacrosanto=, most holy.

=sacudir=, to shake, beat.

=sagrado=, sacred.

=sala=, _f._, hall.

=salir=, to go out; to come on the
stage.

=salvar=, to save.

=salvo=, safe;
  =estar en --=, to be in safety.

=sangre=, _f._, blood.

=sangriento=, bloody.

=santo=, holy.

=Satans=, _m._, Satan.

=se=, _refl._, himself, herself, _etc._

=seco=, dry.

=secreto=, _m._, secret.

=secreto=, _adj._, secret.

=seductor=, _m._, seducer, abductor.

=seductor=, _adj._, seductive.

=seductora=, _f._, one who leads astray.

=seguir=, to follow.

=segundo=, second.

=seguramente=, surely.

=seguro=, sure.

=seis=, six.

=seiscientos=, six hundred.

=semblante=, _m._, face.

=semejante=, similar.

=sempiterno=, eternal.

=seno=, _m._, breast.

=sentado=, seated.

=sentar=, to seat; to sit;
  =----se=, to sit down.

=sentencia=, _f._, sentence.

=sentido=, _m._, senses.

=sentir=, to feel, regret.

=seal=, signal.

=sealar=, to signal.

=seor=, _m._, sir, master.

=separar=, to separate.

=sepulcro=, _m._, grave.

=squito=, _m._, procession, suite.

=ser=, _m._, being.

=ser=, to be.

=servicio=, _m._, service.

=servir=, to serve.

=Ses=, =proper name=.

=si=, if, whether.

=s=, yes, indeed.

=s=, _refl._, himself, herself, _etc._

=siempre=, always.

=siglo=, _m._, century.

=significar=, to mean.

=siguiente=, following.

=silencio=, _m._, silence.

=silenciosamente=, silently.

=silencioso=, silent.

=simple=, simple.

=sin=, without.

=sincero=, sincere.

=siniestro=, sinister.

=sino=, but, except, if not.

=siquiera=, at least, even.

=sitiar=, to besiege.

=sitio=, _m._, place.

=soberbio=, proud, haughty.

=sobre=, upon.

=sobrecoger=, to seize.

=sobresaltado=, startled.

=sobresaltar=, to startle.

=socorrer=, to help, aid.

=sofocar=, to suffocate.

=sol=, _m._, sun.

=solamente=, only, alone.

=solar=, _m._, castle.

=soldado=, _m._, soldier.

=soler=, to be accustomed.

=solo=, _adj._, one, single.

=slo=, _adv._, only, alone.

=soltar=, to free.

=sombra=, _f._, shadow.

=sombro=, dark, sombre.

=sonar=, to sound;
  =--se=, to be said.

=sonrer=, =sonrerse=, to smile.

=sonrisa=, _f._, smile.

=soar=, to dream.

=sorberse=, to swallow, sip.

=sordo=, deaf.

=sorprender=, to surprise.

=sosegar=, to calm, quiet.

=sospechar=, to suspect.

=sostener=, to support.

=su=, his, her, its, _etc._

=sbito=, suddenly.

=suceder=, to happen.

=suceso=, _m._, event.

=sucumbir=, to succumb.

=sudor=, _m._, sweat.

=suelo=, _m._, ground.

=sueo=, _m._, sleep, dream.

=suerte=, _f._, fate, way;
  =de esa --=, in this way.

=sufrir=, to allow, suffer.

=suministrar=, to minister, afford.

=superar=, to surpass.

=superior=, higher, superior,
above.

=suplicio=, _m._, suffering, execution.

=suponer=, to think, plan, suppose.

=suportar=, to bear.

=supremo=, supreme.

=supuesto=, supposed.

=suspender=, to suspend.

=suspirar=, to sigh.

=suspiro=, _m._, sigh.

=suyo=, his, her, its, _etc._


T

=tal=, as, such a;
  =-- vez=, perhaps.

=tambin=, also, equally.

=tan=, so, as;
  =-- solo=, only.

=tanto=, so much;
  =entre --=, meanwhile;
  =a --=, to such a degree;
  =-- como=, as much as.

=tardanza=, _f._, delay.

=tardar=, to delay.

=tarde=, _f._, afternoon.

=tarde=, _adv._, late.

=te=, thee, you.

=teatro=, _m._, theatre.

=techo=, _m._, roof.

=tema=, _m._, theme.

=temblar=, to tremble.

=temblor=, _m._, trembling.

=temer=, to fear.

=temor=, _m._, fear.

=tempestad=, _f._, tempest.

=temprano=, early.

=tender=, to stretch.

=tener=, to have;
  =-- que=, to have to, be obliged to;
  =-- cuenta=, to bear in mind.

=tercero=, third.

=ternura=, _f._, tenderness.

=terrible=, terrible.

=terror=, _m._, terror.

=ti=, thee.

=tiempo=, _m._, time.

=tienda=, _f._, tent, pavilion.

=tierno=, affectionate, dear, sweet.

=tirano=, tyrant.

=tocar=, to strike, knock, play an
  instrument.

=todava=, still, yet, again.

=todo=, all.

=tomar=, to take.

=torcer=, to twist.

=tormento=, _m._, torment.

=torneo=, _m._, tourney.

=torpe=, disgraceful.

=torre=, _f._, tower.

=tostar=, to roast.

=traer=, to drag, to bring.

=traicin=, _f._, treason.

=traidor=, _m._, traitor.

=traidor=, _adj._, treacherous.

=trama=, _f._, plot.

=tranquilo=, quiet.

=trasformar=, to transform.

=traslucirse=, to be divulged; to
leak through, be transparent.

=traspasar=, to penetrate, go
through, transfix.

=trastornar=, to excite, upset.

=tratar=, to treat, try.

=travesura=, _f._, joke, prank.

=tremendo=, terrible, tremendous.

=trmulo=, tremulous.

=tres=, three.

=triste=, sad, alas.

=tristemente=, sadly.

=triunfo=, _m._, triumph.

=trono=, _m._, throne.

=tropezar=, to stumble.

=trova=, _f._, verse, serenade.

=trovador=, _m._, troubadour.

=trueno=, _m._, thunder.

=t=, thou.

=tu=, thy.

=tumba=, _f._, tomb.

=turbacin=, _f._, trouble, worry,
excitement.

=turbar=, to trouble.

=turbio=, dark.

=tuyo=, thy, thine.


U

=ufano=, proud.

=ltimamente=, at last, lately.

=ltimo=, last;
  =por --=, finally.

=ultrajar=, to offend, outrage.

=un=, =una=, a, one.

=nico=, one, single, unique.

=unir=, to unite.

=universo=, _m._, world.

=uno=, a, one.

=Urgel=, _proper name_.

=Urrea=, _proper name_.

=uso=, _m._, use.

=usurpador=, usurping.


V

=vacilar=, to hesitate, vacillate.

=vagabundo=, _m._, vagabond.

=vagar=, to wander.

=valiente=, valiant, brave.

=valor=, strength, courage.

=vanagloriar=, to boast.

=vano=, vain;
  _en --_, in vain.

=vapor=, _m._, mist.

=vario=, various, some, a number
of.

=vasallo=, vassal.

=vejez=, _f._, old age.

=vela=, _f._, candle.

=Velilla=, _proper name_.

=velo=, _m._, veil.

=vencer=, to conquer.

=vender=, to sell.

=veneno=, _m._, poison.

=venganza=, _f._, vengeance.

=vengar=, to avenge.

=venida=, _f._, coming.

=venir=, to come.

=ventaja=, _f._, advantage.

=ventana=, _f._, window.

=ventura=, _f._, happiness;
  =por --=, perchance.

=ver=, to see.

=verdad=, _f._, truth.

=verdugo=, _m._, executioner.

=verificar=, to take place;
  =--se=, to be realized.

=verso=, _m._, verse.

=vertiendo=, pouring, shedding.

=vez=, _f._, time;
  =tal --=, perhaps.

=va=, _f._, way, road.

=vibrar=, to vibrate, shake, wield.

=vctima=, _f._, victim.

=vida=, _f._, life.

=viejo=, old.

=viento=, _m._, wind.

=vil=, vile, base.

=villano=, _m._, peasant, wretch.

=villano=, _adj._, low, mean.

=vnculo=, _m._, chain.

=violento=, violent.

=virtud=, _f._, virtue.

=virtuoso=, virtuous.

=visaje=, face, wry face.

=visera=, _f._, visor.

=visin=, _f._, vision.

=vista=, _f._, sight.

=vivir=, to live.

=vivir=, _m._, life.

=vivo=, alive.

=Vizcaya=, _proper name_.

=volcn=, _m._, volcano.

=voluntad=, _f._, will.

=volver=, to turn;
  =-- a ver=, to see again;
  =-- en s=, to come to one's senses.

=voraz=, voracious.

=vos=, you.

=voto=, _m._, vow.

=voz=, _f._, voice, rumor.

=vuelta=, _f._, return.

=vuestro=, your, yours.


Y

=ya=, already.

=yacer=, to lie.

=yermo=, _m._, desert.

=yugo=, _m._, yoke.


Z

=Zaragoza=, _f._, Saragossa.

=zumbido=, _m._, buzzing.






End of the Project Gutenberg EBook of Heath's Modern Language Series: El
trovador, by Antonio Garca Gutirrez

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HEATH'S MODERN LANGUAGE ***

***** This file should be named 29677-8.txt or 29677-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/2/9/6/7/29677/

Produced by Chuck Greif and the Online Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This book was
produced from scanned images of public domain material
from the Google Print project.)


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
http://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at http://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations.
To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     http://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
