The Project Gutenberg EBook of Bulalakaw ng Pag-asa, by Ismael Alberto Amado

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Bulalakaw ng Pag-asa

Author: Ismael Alberto Amado

Release Date: April 14, 2011 [EBook #35868]

Language: Tagalog

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BULALAKAW NG PAG-ASA ***




Produced by Tamiko I. Rollings, Jeroen Hellingman and the
Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
for Project Gutenberg (This file was produced from images
generously made available by the Digital and Multimedia
Center, Michigan State University Libraries.)








                            ISMAEL A. AMADO

                          BULALAKAW G PAG-ASA

                          Mga Pagunang Talata

                                   Ni

                           Iigo Ed. Regalado





                          Bulalakaw ng Pg-Asa

                               Sinulat ni
                            Ismael A. Amado

            noong mga unang araw ng kanyang pagkabinata nang
           ang kanyang gulang ay lalabing walong tan lamang.

                         Mga Paunang Talata ni
                           Iigo Ed. Regalado







MGA PAUNANG TALATA


Giliw na Mangbabasa:

Kung sa pagtunghay mo ng mga akdang paris nit ay wala kang ibng
nais kungdi libagn ang iyng kalulwa sa mga pangyayaring tinatawid
ng dalawng pusong nag-iibigan; dalhin ang panimdim sa sild na
pinaglalaguyuan ng mga kalulwang pinagtali ng pag-ibig; mabatd ang
mga hiwaga ng pagmamahalan ng magkasi na karaniwang ibinubuhay ng
ating mga magagatha; kung iyn lamang ang iyong hagd, ay huwag
ka nang magpatuloy ng pagbuklat sa mga dahon ng kathang it, pagka't
pananaktan ka lamang ng ulo at maaaksayahan ng panahn: ang aklat
na it'y hindi makatutugon sa iyng pita. It'y bulaklak na walng
bag, guni't bulaklak. It'y parang lagit na walang buwan ni tala,
ni mga btuing nakaaaliw sa naninimdim na puso; guni't may araw na
nakapapaso't nakasusunog sa maninipis na balt.

Datapuwa't kung ang layon mo'y dumam ng isng sugat na dinamdam
ng ating bayan; humanap ng isng buhy na adhika upang pag-arala't
dilidilihin; mag-aral ng mga makabayang halimbawa upang ituro sa
ib alang-alang sa kapakann ng ating Lahi; kung iyn ang iyng
pita ay buklatn mong isa-isa ang mga dahon ng kasaysayang it,
matiyaga mong tunghan ang kaniyang talata, pagka't titibk ang iyong
puso at mabubuhay na lalu't lalo ang mga smulaing inaalagaan mo sa
dibdib. Ito'y signg nagdirigas guni't hindi nakatutupok. Ito'y snog
na naglalagablab; guni't walng mga alipatong sukat paganibang
makapagpapalak ng apoy. Wala: ang layon ng sumulat ay bumuu,
hindi gumiba.

Sa pamamagitan ng mga paunang talatang it ay sukat nang mahinuha
ng sinomn ang nilalaman ng Bulalakaw ng Pag-asa: Pag-asa sa isang
Bayang matibay na mapapatayo at hindi sa isang Pag-ibig na balt ng
mga pagpapakunwari. Ito'y pagarap; guni't yao'y katotohanan.

Gayon man, ang pagkakalabas gayon ng aklat na it ay nagagailagan
ng isang paliwanag. Palibhasa'y ak--marahil--ang unang sumaksi sa
pagkakasulat ng mga unang dahon nit, kaya siyang napitang tumungkol
ng kailagang pagpapaaninaw kung an't ang isng akdang limbag na
noon pang Agosto ng 1909 ay gayon lamang natuluyang palabasn at
ipagbibil sa mga aklatan.

Ang Bulalakaw ng Pag-asa ay natapos sa limbagan noon pa gang
1909. Inaaklat na lamang ang kaniyang mga salin nang ang kumatha'y
tumanggap ng mahihigpit na payo buhat sa maraming "nakatataas" sa
kaniya, at kung bag sa isng sumisintang ibig mag-asawa, ang nangyari
sa kumatha'y natira sa pananabik, pagka't nang dumulg sa magkakasal,
ito'y nagkat ng tulong at iminatuwid na bukd sa "menor de edad" ay
wala pang "konsentimiento" ang mga magulang. Ang kasl ay naurong. O sa
lalong maliwanag: ang aklat ay hindi lumabas. Pinigil ang pagpapalabas.

Bakit?

Ang sabi ng nagagpayo: masama ang panahon, sa papawiri'y
naglipd-lipad ang mga ibong mangdaragit ... ang mga sisiw ay
kailagang magagtago upang huwag mapahamak. Nang mga araw na
yao'y sariwang-sariwa pa ang usapn ng "Muling Pagsilang", at
pinag-aalinlaganan ng marami ang katibayan ng malayang paglalathala
ng anomng babasahin, magng ito'y aklat o pahayagan kaya. At ... sa
pakikibagay sa panahon--hindi sa takot--ang kumatha nit'y dinag
ng makatuwirang payo at ang kaniyang aklat ay malaong natulog sa
"isang madilm na silid".

Buhat noon, ang pagalan ng kumatha, na, nang mga araw na
sinabi'y hinagaan ng Bayang Tagalog dahil sa matatapang niyang
lathalang lumalabas sa mga pahayagan, ay naligpit na rin at di na
napagding. Saan naroon si Ismael A. Amado? Saan naroon ang batang
manunulat na tubo sa San Mateo? Kasalukuyang hinahanap ng sumusulat
nit ang katugunan sa mga tanng na iyan, nang walang an-an'y sa
sisipt at inilalahad sa akin ang kaniyang palad.

--Isang mahigpit na kamy at yakap, kaibigan--ang wika niya sa
akin;--ak'y maglalayg na patugo sa Amerika.

--At ang Bulalakaw ng Pag-asa?--ang pamangha kong tanong.

--Aywan ko kung saan naparoon, at aywan ko rin kung ano ang kaniyang
kahihinatnan. Marahil ay sinunog na nil.

Nakaraan ang mga buwan at tan. At... pat na akong is sa
matatalik na kaibigan ng naglalayag ay hindi tumanggap ng kahi't
anng balita. Parang namaty sa laragan ng Panitikang Tagalog ang
pagalang Ismael A. Amado!

Walang an-an, pagkaraan ng ilang tan, ay napabalitang ang manunulat
na tag San Mateo ay dumating, matapos makapag-aral sa Amerika. Sa
una naming pagkikita'y wala kamng napag-usapan kungdi ang kaniyang
"nakatulog" na Bulalakaw... Ang kaibigan ko'y napagiti lamang at
nagpahayag ng ganito:

--Ang Bulalakaw ng Pag-asa ay dinatnan ko pa sa aking sild, naroong
nagtalaksan; guni't marahil ipasusunog ko na. Kay sama ng pagkakasulat
at akng it ang una-unang nakakakilala gayon ng kasamaan, hindi
lamang ng pagkakasulat, kungdi lalu't higt ng ilng isipang doo'y
aking inilarawan.

Sayang na aklat!

Gayn man, salamat sa pagpapayo ng maraming kamanunulat sa wikang
tagalog, at si Amado'y napilitang sumunod sa kanilang adhika.

--Natalo ak kaibigan,--ang wika sa akin.--Ang Bulalakaw ng Pag-asa
ay tila ipaaaklat ko rin; guni't hindi na upang masunod ang una
kong hagarin, kungdi upang makatulong na lamang sa pagpapayaman ng
mga aklat na nasusulat sa ating sariling wika. Dapat mong mabatd na
ak ang una-unang kumikilala na ang aklat na iy'y hindi nababagay sa
panahong it ng pagtutulugn at mabuting pagsasama ng sinasakop at
nakasasakop. Ang paglalathala ko nit'y buga na lamang ng aking nais
na magkaroon ng kahi't isng aklat na magpapaalala ng mga nangyari ng
panahong nakapaiibabaw rito ang katuwiran ng laks at di ang laks
ng katuwiran. Alaala sa panahong iyan, at wala... Iyn lamang ang
nagbunsod sa akin upang ipaaklat ang maralita kong Bulalakaw.

At narito't pinaaklat ga at gayo'y buong pusong inihahandg sa mga
giliw na mangbabasa.

Gaya nang nasabi na sa dakong unahan nito, ang Bulalakaw ng Pag-asa
ay limbag na noon pang Agosto ng 1909. Mula noon hangga gayon ay
mahigit nang siyam na tan ang nakararaan. Kung ang naturang aklat ay
is lamang bugang kahoy, nanatili man ang magandang kulay, marahil
ay tuyo na't walang katas. Sukat ng makuro ng mga mangbabasa na
ang aklat na ito, dahil sa ganiyang pangyayari, ay wala ng katas na
pangkasalukuyan. Gayon man, palibhasa'y buhy ang mga pangyayaring
tinutukoy sa aklat, ito'y maaaring pakinabagan ng sinomang may
ibig makinabang.

May katagian ang aklat na ito? Sa ganang akin ay mayroon, guni't
wala. Datapuwa't may isang dakilang katagian: nakahambing siya ni
Kristong umano'y nabuhay na muli, matapos malibing sa hukay.

Marami kayang kamalian? Sa ganang akin, ay marami rin; guni't
wala. Marami, sapagka't talagang marami. At wala, sapagka't ang
kumatha na rin ang una-unang nagsasabing napakasama ng pagkakayari
sa aklat na ito.

Nguni't sinabi ko na: kailagang isaalang-alang natin ang pangyayaring
ang aklat na ito'y sinulat ng kumatha noong bago siya magtugo sa
Estados Unidos at kaya lamang niya pinalabas gayon ay sapagka't
siya'y napilitan.

Gaya nang nasasab na sa dakong unahan nito, ang layon ng sumulat
sa aklat na it'y dakila sa lalong dakila: itanim sa puso ng lahat
ng Pilipino ang pag-ibig sa Tinubuang Lupa. Lamang ay mapapansing
ang sumulat, ay wala sa kanyang sarili nang ito'y sulatin. Manapa'y
pinapagsasalita siya ni Rizal, minsa'y sa pamamagtan ni Elias
sa "Noli Me Tngere" at kadalasa'y sa pamamagitan ni Simoun sa
"Filibusterismo". Ang wika niya: "... kinakailagang mtanim sa puso
at mabatid ng bawa't Pilipino, na ang una at hulng tungkulin niya sa
iyo (sa Bayan) ay ang matutong gumiba, gumutay, tumupok, nang walang
kapagipagimi, sa dapat igiba, gutayin at tupukin". Nguni't ang
kumatha'y may katwiran. Ano't hindi iukilkil tuwi na ang makabuluhang
aral ni Rizal, hinggil sa Bayan at sa Lahi?

Ang mga giliw na mangbabasa'y hindi naman dapat mag-isip na ang kathang
ito'y nakakatang sa mga pag-iisip ni Rizal. Ni hindi maituturing
na hago. Ni plahio! Ni ano pa man! Kung baga sa paghahasik, ang
mga isipang naririya'y tinipon ng ating Bayani sa isang sisidln at
isinasabog namn ni Amado, hindi upang aksayahin, kungdi upang itanim
at nang tumubo, mamulaklk at mamuga.

May isang magagathang nakabasa na nitong Bulalakaw ng Pag-asa na sa
aki'y nagpahiwatig na karamihan pang mga isipan ng kumatha ay hago sa
ilang isipan ni Rizal, tungkol sa Bayan natin. Ako'y hindi naniniwala
sa bagay na it, pagka't kung magkakaganyan ay matitiyk nating ang
Busabos ng Palad ni Aguilar ay plahio sa Resurreccin ni Tolstoy,
it nama'y plahio rin sa La Dama de las Camelias ni Dumas ... At,
it namn, ang Dama de las Camelias, na isang kathang nagtam ng
papuri sa sangdaigdig ay isang plahio lamang sa isang dramang hapn
na pinamagatang Kami Ya-Giy. Ang "argumento" ng mga kathang iyan
na aking binanggit ay halos nagagkakaisa: si Celso ni Rita ay siya
ring si Neclindeff ni Maslova sa Resurreccin; guni't si Neclindeff
ni Maslova ay siya ring si Armando ni Margarita sa La Dama de las
Camelias; datapwa't ang Armandong it ay siya ri't di iba ang Giy
ni O'Hare sa dramang hapng Kami Ya-Giy, na, unang di hamak sa La
Dama; guni't kailan ma'y walang nagahas na magsabing ang walang
kamatayang kathang iyn ni Alejandro Dumas (ank) ay plahio lamang
sa isang dramang hapn.

Ang totoo, sa ganang akin, sa apat na panulukan ng Sandaigdig, ay
di nawawaln ng dalawa kataong nagkakaisa ng isipan sa iisang araw
at oras.  Ang mga isipan ni Amado ay may sariling uri at tatk,
kay sa mga pagugusap ni Rizal sa mga labi ni Elias at ni Simoun.

Sa anu't an man, ang aklat ay narito't yari na. Sa pagalan kong
sarili'y buong pitagang inihahandog sa mga giliw na mangbabasa at
sila na ang bahalang humatol.

Opo, hatulan ninyo ang aklat na itong kinalalarawan ng isang pusong
pinag-aalaban ng pag-ibig sa Tinubuang Lupa, ng isang dibdib na
pinatitibok ng dalisay na pagsinta sa Lahi, ng isang kaluluwang
pinadadakila ng adhikang mapatayo ang isang Bayan matibay at malinis,
sa ibabaw ng mga labi ng isang Bayang bulk at pinaghaharan ng
mga kasamaan.


Iigo Ed. Regalado,
Tagapamatnugot ng Ang Mithi.







BULALKAW NG PAG-SA

I

MGA DUWG!!...


--"Ako'y makapangyarhan dito.

"Ang byang it ay akin.

"Ang mga bhay na iyan ay akin.

"Ang mga bkid at bundk na iyn ay akin din.

"Ang mga tong iyn ay nannulyan laang dito. Wal silng byan. Ang
byan nila'y binil ng aking byan.... Sil ang mga talnang ggu, ang
mga di dpat lumay at magsaril, sapagka't walang kya, sapagka't mga
mangmng, mga incivilizado, mga tamd, at sapagka't kapag pinalay,
sil at hind kami ang mabubusg sa mga bkid at bundk na iyan na
bawa't kimpl ng kanilang lupa ay isang kimpal na gint!"

Humigit kumlang ay ganit ang wari baga'y ibig ipahiwatig ng lkad,
dagunot ng paa, imby, galw ng mga nagluluwngang mat, at any ng
mukh ng isang anaki'y leon na nagkatawng tao; isa manding Nichols
II; isang tila baga matas na matas na di marunong yumuk,  di
nakakakilla sa alin mang pun.

Ang mginoong ito ay isa riyan sa mga diyosdiusang mister na laging
puputkputk sa Pilipinas. Kararating laang niy nong umgang iyon
sa byan ng Libs.

Sa walang tgil na kalalkad, siya'y sumapit sa tapt ng isng tindahn
ng lak. Lumapit. At pagkatapos na matingnn ng isang tinging-uhw ang
mga boteng naggigilsan sa loob, ay sinutsutn pagdaka ang may-ring
si Julio at pinahiwatig dito ang kanyang ibig.

Ibig niya ay makitang umkot ang mund, dapwa't sa kasamng palad
ay walang dalang maibabyad sa magpapakot; kaya't isanam niyang
siya'y pautangin.

Si Julio ay di pumayag; sapagka't totong malabis ang pag-aalinlngan
niya sa tong ito, na hangg ng hangg ay non lamang natamaan ng
kanyang mat. Sa mukh, pananamit, mga any, pananalit ng bagong
datng, ay wala siyang sukat mabanagang tand ng pagkamalnis
na budh.

Dahil sa walang mliw na pagtangg ni Julio, ay biglang umnit ang
tuktk ng maginoong mister.

Ipinallagy daw siyang masamng tao na di marnong magbyad ng
utang--sa makatwid, tulad na ng magnankaw! Sa nong kunt ng kausap,
ay isang malamig na ngit ang itinugn ni Julio.

--"Hindi p iyan ang dahil";--anya--"talag pong naugalan na ng
aming tindahan ang huwag magpatang sa mga di naninirhan dito,
kaya't inyong ipagpatawad."

At hinagsang muli ng isang ngit ang nabig. Nguni't hindi naampt
ang dingas. Lalong sumiklb ang sig. Kumanyn na nang sund-sund at
walang lagt, ang Diyos Bungng. Katkot-tkot na bla ng pag-alimur
ang lumagpk sa mga taynga ni Julio! Ito'y nakapagpgil sandal,
dapwa't sandal lamang, at di na nakapagbat ang kanyang dangal. Ang
palngit niyang mukh, ay biglng nagdilm. Yang tumitibk sa
kabil ng kanyang dibdb, ay biglng napukaw. Natikom ang mga daliri,
nanginig ang mga bsig.

--"Ginoo!"--ang inihadlng ni Julio sa nagppuputk--"wika ko
sa inyo'y di ko kay pauutngin at ang pasy kong it ay walng
pagkatinag! Walang tao sa ibabaw ng lup na may kapangyarhan pumlit
upang baghin ko ang aking salit. Ako ba'y inyng nauunawan?..."

Pagkasbi nit, si Julio ay tumalikod nang kaunt. Sinamantal ang
pagkakatang iyon ng kanyang kaalt. Maliksng hingot ang dalng
reblber, lumundg sa lob ng tindhan at pinukl ng tatangnn ang lo
ni Julio. Ito'y nanghin nang kaunt, gayn ma'y hinarp niy nang
pangatawnan ang mapangahs. Di naglaon at gumlong kapw sa sahg;
animo'y nililindl ang tindhan; ang mabuway na kinahahanayn ng mga
bte ng alak, ay ntagilid; gumuh ang lahat ng lamn. Katkot-tkot
na ngay! Dumalng nagtutumil ang dalagang ank ni Julio. Isang
spang ikinasubsob ng binibning nananngis, ang dito'y isinalbong
ng halimaw. Kahabg-habg na mag-am!

Sa kartig na tindahan ay may ibng nangyayari:

Dalawng puls ng bayan at si Gerardo ang nahandoon. Si Gerardo
ay isang binatang magllabing-siym ang glang: Matibay na pus,
maliwanag na isip, katawng malaks, at mapangahs na loob sa alin
mang gawing mapanganib.

Mula pa sa mga unang sandaling mabanagan ni Gerardo ang masaklp na
bunga ng mga sagtan ni Julio at ng kaniyang kalban, ay sinimuln
na niya ang pagpapala-la ng kanilang katungklang sa mga puls na
nataunn niya roon; alalaong baga'y mamagitn sil sa dalawa.

Umakmng lalapit ang mga puls, di ang hindi. Datapwa't sa masamng
pagkakatan, ay nsabay ang paglpit na ito sa pagbunot ng reblber
ng kaaway ni Julio. Isip yata'y sila na ang susugrin, kaya't biglng
nangamutl at dli-dling nangagsirong.

--"Ano't tla kayo'y ntuk ng has?"--ang pagdka'y itinanng ng
binata sa bayning mga puls.

--"Ab!"--ang kanilng tugn--"kami ba'y mga ull at ipapin ang
ming bhay sa kamatyan? Di mo ba nakikita't marrikno iyang may
'ribulber'? Kami'y walng kaarms-arms, kung kami'y labnan, an
ang aming magagaw?"

Nagngitngt si Gerardo sa mga salitng ito.

--"Mga duwag!"--ang malaks niyang sigaw na sinabayan ng isang
matinding tlak sa mga pulis na kamunti nang ikinbaligtd nil;
at di lamang ito ang nagaw: nilabnt pa sa mga bayaning iyon ang
dala-dalng mga batta.

Singtulin ng kidlat na dumal ang binat sa sigalt.







II

SAK KAY MAGSISSI!...


Si Julio sa mga sandaling iyn, ay latng lat na sa kanyang
pakikilmas; kaya't ang pagdalo ni Gerardo ay napapanahn. Pagpsok
ng binat sa loob ng tindhan ay sinigawan siya ng kalban ni Julio
na huwag manghimsok sa kanil. Hawak nit ang rebolber; dapuwa't sa
gayng any ng kaway, ang batng lob ni Gerardo ay lalong tumigs
mandn, lalong nabuhay ang kanyang dug. Walng gam-gam na lumpit
sa nananampalsan, at bos lakas na inihtaw sa ulo nit ang dalng
khoy; nguni't ang hinataw ay nakapagpaputk din, at saka dahan-dahang
nahlo, nalugmk, nawaln ng diw.

--"Mang Julio, nakagant na kay!!"--ang no'y biglang pumlas sa
mga labi ng mapsok na binat.

Tumags ang bla sa kaliwang bisig ni Gerardo.

Tumutul ang kaniyang dug; samantalang sa tapat ng tindhan ay
nagkakatpon ang mga tong pwang pagpuputlaan, nagluluwngan ang
mga mat, at naghahaban ng liig.

Isang lalaking matas ang di nagluwat at pumsok; siya ang sargento
ng mga puls. Kasunod niya ang dalawng bayani ng sindk. Nilapitan
ang binat at tumanong:

--"Bakit ingaw niny ang mga batta ng mga pulis na iyan?"

Hinagsan muna ni Gerardo ng isang nagbabgang tingin ang tatlng
kawal na iyn ng pamunan bgo tumugn:--

--"Sapagka po't king kinailngan sa pagsugp sa kapaslangan ng
isang tong gand! Ngayn na di ko na kinakailngan, sila'y akin
nang isinasaul."--At inaabt ng binata ang mga batuta sa sargento,
na muling tumanong:

--"At bakit naman sila'y di man laang ninyo pinagpitaganan?"

--"Sapagka't iyang inyong mga puls ay mga duwag!"--ang napabiglang
tugon ng binata.--"Sapagka't sila'y aayaw magsitupad sa kanilng
katungklan; nakta, ng kanilng mga mat ang gayng pagyrak at
paglat sa kanilng mga kabalt, ang gayong pagluh ng Matwid;
at gayon man, sa harp ng karwaldwal na nangyari, ang mga
puls na iya'y di nag-kalob na kumlos, humalukipkp na lmang,
nagpaty-patyan!... Ganyan po ba ang mag-iingat ng kapayapaan? Sa
mga tong gaya nila'y an ang mahihinty ng Byan? Wal! kundi isang
di makaktkt na kahihiyn at pagpul sa kany ng ibng lh!..."

Dito'y hinarp ang nagsisikskan at nagngangang mga tao sa labs
ng tindahan; ibinling muna ang paningn sa laht ng dko at sak
nagpatloy:

--"Sa mga sandalng it, mga kababyan, huwag lilimtin na ang Mat
ng boong Sangdaigdign ay napapak dito sa Pilipinas. Bwa't kilos,
bwa't gaw, pagkakmal  pagkaksulong, ay minamasdan nil. Kinukro,
tinitimbng laht na iyn, upang pagkatpos ay pasiyhan kun tyong
mga pilipino ay may matwd  wal sa paghing ng Kalayan! Kaya nga
nararpat na sa mga araw na it ay magpakangat tayo sa ting mga
klos. Huwag tutultang makasinag dito ang mga tag ibng lup, ng
an mng gawng maipupul sa atin. Iyng kahinan ng loob, tkot sa
mga gawang lban sa katwran, ay di nararpat kailn man na ipamlas
ng isng byang gaya nito, na naghahangd lumay. Upang ang byang
iya'y kaalang-alanganan ng ib, ay kailangang ipakta sa laht nang
panahn, na ang kanyang mga anak ay di natutulog sa hangad ng ibng
dungisan at idiwar ang kanyang puri't karanglan--Iyang mahlay na
pag-aalala sa sarli na nababagay lang sa mga loob na marurupk ay
kinakailangang iwaksi sa mga ganitong pagkakatan; sapagka't ang malng
pag-aalalang iyn ay siyang nagdudulot ng karupukn sa pus, siyang
nagpapatlog sa dug, gumugul sa isip, at nagpaparong sa kaluluw
pang lumay at tumalikod sa pangnib na dapat sagupin at sugpuin!"...

Naptol ang salit ni Gerardo, dahil sa biglng pagklos ng
nalulugmk. Nsaul na ang pagkato, idinlat ang  mga mat at titindig
sana, nguni't sino yaong  nasa kanyng harp at pgil sa kamay ang
isang reblber na nakamang sa kanya?... Npaupng muli. Sino it? Si
Kamatyan na ba?  Kakalawitin na kay siya? Inaphap sa likd ang
kanyang sandata: dapwa't wal!... Llong namutl ang mukh, lalong
nanging ang katawn.

Nangusap ang kinatataktan sa wik ni Shakespeare:

--"Kung ang bhay mo'y iyng pinahahalagahn ay huwag kang
kikilos!... Nauunawan mo ba?"

Isa na lamang tang ng pagyon ang naitugn ng nangangatl, sapagka't
di maibuk ang bibig, di mabigks ang big sabhin.

Nagpatloy si Gerardo.

--"Ibig kong mabatd kung ikw ay taga-san."

--"A-a-amerikano", ang marhang sagt ng nangllamig.

--"Ah!, amerikano!... amerikano!"--ang lit ng binat, na may kahlong
mapat na ngit.--"At an ang sumut sa amerikno mong tuktk at ikw
ay nannampalsan dto?"

--"..........."

--"Ang akla mo ba'y sapagka't natran kang amerikno at ang kaharp
mo'y mga kayumangg ay maar mo nang yurkan ang kanilng karapatn
at isalsak ang kanilng karanglan?...

"Di mo na inalalang sil ay iyng kapw? na sil ay iyng kapanty?

"Oh, kayng mga dayuhang halmaw!

"Sino kayng paparparto sa isang byang di iny at pag-nhandito
na'y walang kakalasagin kund ang pangdadahs at paghaharharan?

"Iyn bag ang inyong igagant sa byang it na kahima't hirp na'y
tis pa rin nang tis, masund lang kay? kahi't hap na'y hla pa
rin nang hla, kay lmang ay mapagbigyng loob?

"Ah, mga  walang tring!.... Mga pusng masasakm at mapagmatas!

"Di na niny insip na doon sa Langit ay may isng Diys!--Isng Diyos
na nagmamasd sa inyng mga kilos, isng Diyos na walang kinikilngan,
ang Diyos na huhukm sa inyng mga gaw!!...

"May araw ring kay'y sasayran ng Kanyng kamay, may araw
rng lalagpk sa inyng mga lo ang mabisng sump at higantng
kakilkilbot ng isng Byang dinaday!

"Ah! mga kahabghabg!... Sak kay magsissi!!..."

Hind nasyang ang mga salit ni Gerardo: sa labs ng tindhan ay
boong byan na halos ang sa kanya'y nakiking.

Pagkaran ng ilng sandal ay pinatindg ang amerikano. "Lumabs ka
rito"--aniya,--"at humarp ka ngayon din sa hukm."

Ang inutusan ay nakayukng tumindg, nakayukng lumabs at nakayukng
sumapt sa pint ng hukuman. Sinusundan siya nina Julio, Gerardo at
ng maraming tong bayan.

Di nalon at dumatng ang mga nagsasakdl sa tanggpan ng hukm;
nguni't sa masamng pagkaktaon, it noo'y wal sa loob ng bayan. May
nagsasabing siya'y napa sa Maynil, at di malaman kun kayln babalk.

Inaharp ang sakdl sa pangalawng hukm, dapwa't ito'y tumanggng
lumtis sa usapn, sapagka't siy'y kamag-anak ng nagsasakdl na
si Julio.

Ayon sa kautusn, ang presidente municipal ng isang bayan ay siyang
mkakahalli ng mga hukm kapg ang mga ito'y walang kaya  karapatng
lumitis sa isang usapng "criminl". Sapagka nga't ito ang ipinagutos,
ang mga magsasakdal noon di'y nagsitungo sa bhay-pamunan upang
dumulg sa harp ng presidente.







III

SI KPITANG MEM.


Mximo San Jrge de los Santos ang tnay na ngalan ni Kpitang Mem,
ulo ng yaman at presidente municipal sa Libs. Siya ay isang lalaking
may matas na tindig, mukhng bilg na kinabbanaagan ng ilang patk
ng dugng dilw, long tihab na napapalamuthan ng mapuputing buhk,
mga matng busg na animo'y ipinaglih sa mga mat ni Mutsu-Hito,
ilng na hinirm kay San Mateo, bibig na inihawig sa bibig--Limahng
at tiyang kauri ng tiyang--Taft.

Ang mginoong it ay is riyn sa mga nbantog na kpitan noong
mga araw na ang Pilipinas ay kasalukyang iniins ng kakastilan;
siya'y nbantog, sapagka't tang sa masalap, ay lubhng malupt sa
mga tong bayan, mapagbalk ng mga masasagwng tos na pawng udyk ng
kasakimn, mapagpartang at mapagparusa ng mga parsang hyop sa mga
binbuhtang nagksala. Walang tumutol sa mga hidw niyng kagagawn
na di niy sinumbatn  pinangakan ng ganit  gayng pagkapahmak.

Ibig supilin ang laht; pano'y wal siyng pinakamimith kund
ang sambahn, kilalnin at tawaging har--har sa lahat ng bagay,
har ng laht ng t, kung mangyayri, ng kanilang mga pag-aar,
katawn at damdamin... Iyan ang kanyang adhik sa gitn ng gayng
mga nagyukng masunrin, mga tikm na bibig, mga dilng alpin.

Iyn ang kanyng pinangpangrap, ang bo niyng hangad mul
sa sandalng mapasakany ang tungkd ng kpitan--ang mahiwag't
makapangyarihang tungkd na siyng llong pinagkakautangan ng kanyng
pagkamasalap, pagkamalupain, at pagkamapalal.

Sa harp ng ganyng mga adhik, kataktak kay na nang mabgo ang
pmahalaan, pagkalagnap dito ng kautusng nagpapahintlot sa mga
bayn-bayn ng malyang pagpil sa kanikanilang pinun; kataktak
kay na maisipan ni Kpitang Mem na samantalahin ang pagkaktaon sa
pagbabaksakling siya ang mhalal na presidente sa kanyang bayan?

Alm ni Kpitang Mem na lubhng marami ang kanyng kaway; na ang
kanyng kabangisn ng panahng lumpas ay di pa nalilimot ng mga
manghahall; na ang tkot at pangingilag sa kany ay di pa nakakatkt
sa mga apd ng karamhan; na ang kanyng kalupitn sa pamumun ay
sariwng-sariw sa kanilang alaala. Batid ni Kapitang Mem ang laht
ng iyan. At iyan ang mga dahil kung bakit siya'y malon ding nabalisa
at nagalinlangan, bago natuluyang magharp ng kanyang kandidatura sa
nlalapit na halaln.

Dpwa't hind ang isang Kpitang Mem ang urong. Bakit ba hind niy
titikmn? Ay an kun sakl ma't siy'y mtalo? Hind ba siy datihan
sa pagkatlo ... sa mga templo ng San Jrge at mga titilok?

--"Wal! walng rong-rong!" ang matigs niyng sbi sa kany rin.

At hind nga namn umrong.

Sinimulan na ang pangatawanang paglkad.

Nagkatsak ang kanyang mga leaders na walng humpy ng talumpat dini
at talumpat don.

Nagpagaw sa Maynil ng libo-libong carteles na kinattitikan ng
mga salitang:


                               VOTAD POR
                 Sr. D. Maximo San Jorge de los Santos.
                       CANDIDATO para PRESIDENTE.
                    Libertad, Igualdad, Fraternidad.


Sa di kawas'y dumatng ang raw ng halaln. Dumatng ang oras ng
pagblang ng mga boto.

Npagalman sa waks na tatlong-daan at lim ang bilang ng boto kay
Kpitang Mem; samantalang ddalawang-dan at nim ang tinanggap ng
kaniyang kapligsahan.

Talinghag ng mga pangakong matatamis!

Talinghag ng mga gantng-palang makalansing!

Talnghag ng mga mukhng-hudas na nakangit!...

Tigs na tuw ng Kpitan.

Sa tatlong araw na sumunod sa halaln, si Kpitang Mem tuwing magiis,
maging sa pagkain, maging sa paghig hanggang sa pagtulog, ay wlang
nbibigkas kund ang gayari:

--"Sa makatwid, ako ay presidente na ngayn ha! ha! ha! At sa
makatwid, ak ay makapangyarihan na namn! ha! ha! ha!... Ganit,
ganit ang mabubuhay ... lging nasa itas, lging tinitingal at
hind nasusuwy! ha! ha! ha!"

Iyn ang si Kpitang Mem.







IV

ANG MGA MGINOO...


Talag yatng sinasam ang mga magsasakdal. Ang presidenteng sinady
sa bahay-pmunuan ay wal rin doon.

Hindi pa dumrating. Ang oras na iyon ay hindi pa oras ng pagdatng
ni Kpitang Mem sa kanyang tanggpan. Iyn ay oras lamang ng kanyang
pagbngon, ng paghiwaly sa mapanghalna niyang higan, ng pagpapaalam
sa isang kinawilihang pangarap....

Si Kpitang Mem ay di nararpat bumangon ng maga; hindi ito nababgay
sa kanya. Siya'y isang mginoo, isang kpitan, isang presidente na
sumasahod buwn-buwn ng walongpng pisong matung. Bumngong maga
ay nababgay lmang sa mga mahihirap, sa mga magsasak, sa kanyang
mga kasam, alila at mga hindi mginoong gaya niya.

Tinutugtg ang ikasampung oras nang si Kpitang Mem ay magbngon
noong umagang iyn. Ang mga hikb niyang sunodsunod at mga matng
pipikitpikit ay nagpapakillang di pa nasisiyahn sa tlog. At mul
sanang mahahandusy ang mahal nating ginoo, dangan at nagitl sa
ngay ng maraming to na no'y naghuhugusan sa tapt ng kanyang
bhay. Ang mga tong ito'y siyang kasundsund nina Gerardo mul
ng iwan nila ang tindahan ni Julio; ibig sana nilang mapanod ang
pagliltis, dapwa't nabuktt na lahat sa pagiinty sa presidente,
kaya't ngayo'y nangaguuwian na. Salmat sa ingay nila at nabugbog
ang masipag na pinun ng bayan; sa waks ay natulyan ding mmulat ang
mga namumugtng mat na animo'y nagsasbing "Kami ay busg na busg!"

Pagkakin ng almusaln, ang ating mginoo ay humlig sa isang
silln; at dito'y sinimuln ang walng lagt na pagpapasok sa isang
"Germinal".

Hininty pa munang mangalaht ang sagisag na iyn ng isa sa mga
masasamng hilig ng tao, bgo nagbihis si Kpitang Mem upang dumal
sa bahay-pamunuan.

Tinutugtg ang ika labing-isng ras ng umga nang siya'y sumapit
don. Pagpsok na pagpsok ng pint, ay isang tuks ang kaagd ay
sumagup sa kany. Sa dkong kaliw ay may isang malpad na bangk at
sa ibabaw ng bangk ay nakatukml ang isang puls na uug-ug ang ulo,
nakabuk ang bibig, at unt-untng nbabab ang mga balintata. Sa
ganitong any na bilang pasalbong sa kanya ng kwal niyang hinihla ni
Antk, ang makisig na pinun ay biglang sinigln ng pangungupiny. An
ba't ang busit na iyon eh, tila ginagagd ang any niya kanina ng
siya'y bago lang kagigsing?

Dhandhang lumpit ang nagngingitngt, sinunggabn sa btok ang
tuks at walang sbi-sbi'y niluglg ito ng walang kapatpatumangg.

--"Ah, salbhe! demnyo! di nahli rin kit!... Iyn, (suntok)
iyn, (sipa) at iyn (dagok) ang bgay sa iyo, tamd! walang
hiy! hyop! Kung kay ka b binabayran ng sampng piso buwn-buwn
ay para magtulg ka rito? Walng hiy!"

Gitlng gitl ang pinupog ni Kpitang Mem. Sa kagulatan ay naklundag
tuloy sa di oras ng limng dip.

Samantalang nagbbubus ang bibg ng Kpitan ang iba namang mga puls
ay pawang nagpuputlan at nanginging, lahat ay nangagty ng tuwid
na tuwid, walang makahum kahi't isa.

Pagkatpos ng ganitong pagpapakta ng gilas sa silong, ang mabangs
na pun ay dahandahang nanhk na nanglilisik ang mga mat.

Sina Gerardong inis na inis na sa pagiinty ay napabuntng-hining
na lamang ng maramdamang siya'y dumdating.







V

SA LIKD NG KASALUKYAN


"Aba, mang Julio", ang bigks ng binat; "lumuhd po kay at nrito
na ang ating Czar!"

Si Julio'y napabulals ng tawa.

"Angkp na angkp nga sa kany ang ngalang iyan!"

Hindi lumawig ang pagtataw ni Julio; humalili sa kanya ang
isang pagkamangh, pagkatapos na maibling ang paningin sa dkong
hagdnan. Pati si Gerardo ay npa-ab!...

Kataktak nga nama't lubhng mahiwag ang mapapansn ng isang
nagmamasd sa pinamagatng Czar na sa sandalng iyn ay kapapanhk
pa lamang.

Pagkkitang pagkkita sa ameriknong isasakdl (na no'y nagktaong
nakatalkod at kasalukyang nawiwli sa pagtingin sa isang nakasbit
na magandang larwan ng nun ng mga Federl,) ang presidente ay
natigilan nang biglng bigl; tlos na tlos sa pn ng hagdanan;
ang mga mat ay pinanwan ng panglilisik at ksang napak sa likod
ng amerikno. Tumindg sina Julio at nagbigy ng "magandang araw",
dapwa't ni tang, ni tingin man lang, ni ano pa mang tand ng paggant,
ay d sila nagkamt.

Papano'y ang bong pag-iisip ni Kpitang Mem ay nabubuntn sa
issakdl na mul, nang taman ng kanyng mat ay pinasikdsikd ang
loob niy nang gayn na lang. Kany mandn natatandan ang hbog ng
pangangatawn ng ameriknong it!... Tnay nga kayng ito'y si ... si
... si Stag?

Habang nagtatagl ang kanyang pagmamasd ay lal at lalng nakikilla
ang pinagmamasdn.

Isang matinding tikm na kinaugalan, at isng magaslw na kilos ng
nakatalkod, at ... biglang namutl ang natutlos sa pun ng hagdn!

Ang tikm at kilos na iyn ay kilalng-kilal niya; wala kundi si
Stag lang ang marunong kumlos at tumikm ng ganoon.

"At bakit it'y npaparto ngayn?..."--ang kahi't di sinasadya'y
naibulong sa saril ng namumutlng pinun--"Ak kay ang talagng
hanap?... Alam kayng presidente na ako ngayn?... Manong huwag
ng maalala...!"

Hind man ibig ni Kpitang Mem ay kusang ipinadpd siya ng kanyang
gunit sa panahng nagdan--sa tang 189...--sa isang hting-gabng
madilm nang silang dalaw ng ameriknong it, ay magkasmang lumansg
sa isang pintng nakalpat sa lalawigang Tarlak.

Sariwng sariw pa sa kanyng alala ang mga nangyari non! Hindi,
oh hind niya malilimutan ang pagkaparol ng isang am, isang amng
tagalog, na noo'y walang malay na nalig sa sariling dug--dugng
pinagos ng kanyang kamay, kamay niya--ni Kpitang Mem!

Hindi pa rin nakakatkt sa kanyang gunit ang mga himutk, at
pananambtan ng dalgang ank ng amng iyon--ank na sa isang sandal
ay inagwan ng maglang, at pinagnakwan ng tnging kayamnan ng
isang dalga: ang sarling pri. At ang nagnkaw, ang naglublob sa
lusk sa pring iyn ay siy rin, siya--si Kpitang Mem!

At lalong hind pa rin nalilingd sa kanyng guniguni ang kinng at
dmi ng pilak na sa bahay ding iyon ay kanyng nalkom. Ang plak
na it ay umabt sa halagng -P-10,000--salapng pinagkayariang
hatiin nilang dalaw ni Stag na lubhang malaki ang pagod na ginugol
sa kapangahasa't katampalasnang iyon. Ang paghahting ito, sapagka't
hind maring gawin noon din, ay ipinagpaliban sa umga ng kinabukasan
at sa bahay ni Kpitang Mem sa Tarlk.

Dapwa't ang paghahat ay di natupad: noon ding gabing iyon, ang
makisig at tsong kpitan ay nakalipd sa ibang luplop. Tagly
niya ang -P-10,000 piso at isang sariwng katawn. Sa minsang sabi,
si Stag ay nlinlang niya, ni Kpitang Mem!....

Ang Kpitan ay papanog na sna at ang tangka'y umuw non din upang
siya'y makapagtg sa pinangingilgan.

Dapwa't, hul na! Hindi pa man lang nakattalikod ay hinal na siya
nang sundsund ng dati niyang kaskasama.

Kun sa pagbat sa Kpitan ang bibig ni Stag ay nakangit ang kaluluw
naman niya'y nagngingitngit sa pagsigw ng: "Hyop, di ka na muling
makawawal sa akin!"

Ang kaaw-awng presidente ay hind na nakatuly ng pagpanog. An
ang dpat niyng gawin ngayn? Wala, kund ang maglaks loob. Hinarp
ang kanyang dting kaibgan at bumigks ng ganitng mga pangungsap:

"Oh, si Mr. Stag! Kayo pal! Hindi ko kay nkilala! Ipagpatwad
ninyo! San kay gling? Ang akal ko'y umuw na kay sa
Amrika. Nguni't magtuly, magtuly kay!"

Binuksn ang pint ng tanggapan ng presidente at silang dalaw ay
nagsipsok.

Malwig ang kanilng salitan. Tuwng tuw, si Stag nang maalman
na itong kaibgan niy ay "umasnso" na pal. At lal pa mandng
nag-ibyo ang kanyng pagkatuw nang maalmang ang bat niya'y siya
palng huhukm sa usapn nilng dalaw ni Julio. Si Kpitang Mem
namn ay punng pun ng salitng "patwad!" Bawa't pangungsap niy
ay may kalkip na isang "patwad!" Walang magaslw na salit si Stag
na di niya tinugn ng isang malambng na "patwad!"...

Natpos ang kanilng lihim na pagpapanyam pagkaran ng isang ras
at kalahat.

Binuksn ng presidente ang pint ng kanyng opisina at sinigawn
ang sargento ng mga puls. Ang tinwag ay hlos mag-kandarap sa
pagmamadal nang pagharp sa kanyang pinun.

"Papasukin dito iyang mga tong may ihaharp na sakdl", ang utos
ng presidente.

"Op, seor!"--ang tugn naman ng sargento.







VI

TALAGNG PALAL!


Ik isng ras ng hpon nang mharap sa presidente sin Julio
at gayn ma'y malaon pa ring sila'y naghinty na hind man lang
kinikib. Sinamantala ni Gerardo ang panahn; pinagaralan sandal ang
nalalarwan sa mga mukh ni Kpitang Mem at ng kanyang katto. May
isa siyang hinal, na ibig malman kung tnay  hind. Tiningnng
una ang amerikano. Ibng ib ito ngayn: wal na ngayn ang long
kanna'y nakayuk; wal na rin ang mga lbing kanna'y nangangatl;
wal na ngayn ang mga matng duwg na kanina'y d makalban sa
kany ng ttig. Ibng ib ng ngayn si Stag; mistlang har na
namn na big magpasuk sa laht, pati sa Diyos! Ang bwa't ttig
niy kay Kpitang Mem, wari'y naghahatd ng mga ganitng salit:
"Ako ang panginon mo ngayn.  ako'y ililigts mo sa usapng it,
 ang lo mo'y aking paliliparn! Mamil ka!"

Sa bawa't ttig ni Stag na may ganitng kahulugn ang kpitan ay may
isang magiliw na tugn:

"Huwg kang magalala katto... Madal ang pagliligts sa iy."

May katwran si Kpitang Mem sa kanyang sinabi: ililigts niy si
Stag at ang paran na kanyng gagamtin ay madalng madal. Dadanin
sa bagsik, sa dahs, sa sigw! Aling kaluluw sa bong byang iyn
ang di manginging sa isa niyng drag, sa isa niyang pandidlat?...

Sno don ang di niya mapaayon sa kanyng maibgan? Wal! Sno ang
mangangahs na makipagsagtan  makipagtlo sa kany? Wal! Sno ang
humarp sa kany na di niya napayuk? Wal!

Ngun't ... si Gerardo? Si Gerardo! Psh! Sno iyn? Isang
nagtatapng-tapngan; isang palal, hambg, walng glang! Iyan
ang hangl na lging lumilibk sa kanyang pagkapinn. Iyan ang
nagdudunng-dunngan na tumatwa sa palkad ng kanyng pamahalan. Iyan
ang ull na malon nang inibig niyng msukol sa isang slok pang
... malis ang pagka-ull!

Salmat, at ngayo'y nsukol na niy!

Ngayn niy malalasp ang tams ng pakikipagtlo sa isang Kpitang
Mem.

Ngayon sil magkakaalm at ngayn magbabyad ng mga tang ang hambg
na iyan!

Pinanglsik ng Kpitan ang kanyang  mga mat, kinunt na mabuti ang
no at saka minasdan ang binat......

Talagng walng hiy, talagng hambg, talagng palal!

Diyata't ang ttig niyng iyn ay d man lang iginalang, hindi man
lang inin? Diyta't hind man lang kumisp, diyata't ang ulo'y hind
inayuk? Ano't ang any ng "ulol" na it ay animo'y nanghahamn,
animo'y nagtataw, nangunguty? Bakit at ang mga kamy ay hind
nakahalukipkp, bakit hindi namumutl, bakit hindi nanginging gayng
nasa harp niy--niy, ni Kpitang Mem?...

Nang mamalas ito ng mabalasik na pinun, ang di masyod na pagkapot
niya sa dati nang kinapopotang binat, ay lalong nagbayo, lalo
siyang inins.

Sa wakas, ay hindi na nakapagpigil, hindi na nakapagbat: inalabs
na ang pagka-Kpitang Mem!







VII

HALAG NG BHAY


Pagkatpos na maspang makaitl ang inupng silla, ang presidente ay
hinarp si Gerardo at nanginging na tumanng:

--"Ikaw! an ang daldal mong iyn?"

Lumpit ang binat sa mesa ng hukm, inilapg don ang rebolber ni
Stag, at saka sumagt:

--"Iyan po, G. Presidente, ay...."

--"Sssttt!!" ... ang putol ni Kpitang Mem; "Ang reblber na
iyn ay akng kilal, kilal ko! Alam ko na ang may ar diyan ay
hindi ikw. Bakit at ngayo'y nasasa iy? Bakit ayaw mong ibigay sa
may ar? Ha? Bakit ka nakikialm sa ar ng may ar? Ha? Bakit at
kabatang-bat mo pa ay lubh kang mapanghimsok? Vamos  ver!..."

--"Gino!" ... ang hadlang ni Gerardo.

Ang Kpitan ay d napigil:

--"O ngayn di'y isasaul mo iyn sa tunay na may ar,  papsok ka
sa bilangan! Mamil ka!..."

Isang mading suntk sa mesa ang isinunod sa "bilangan."

--"Magdahandahan, po tayo...!"

--"Anng dhandhan!"

--"Napakabils p kayng humtol, G. Presidente. Ang tos mo p"...

"Ha?" ang pakli ng pinun. "Ang aking tos? Ay an ang aking
tos? Ang tos ko ay tumpk, nasaslig sa matwd! At an? Hindi
ba matwd ang ipasaul ang ar ng may ar? Kun ayaw kang sumund,
kun ikaw ay magmamatigs, kun di mo isasaul ang rebolber na iyn,
ngayon di'y papsok ka sa..."

"Kahi't p san ako'y handng pumsok," ang matigs na sagt
ni Gerardo; "ibig ko po lang dinggn niny ako sandal kung
mangyayari. Tingnn ninyo: ako'y inyong piniplit na isaul ko ang
rebolber na it sa amerikanong iyn. Wika ko po sa inyo'y walng
kailangang ako'y inyng piltin, walang kailngang ako'y iny pang
balan at llong walng kailangang kayo'y magpading ng mga ganganyng
pangungsap at magpakta ng mga ganganyng klos na mul ng likhin
ang hukman ay di nakikta sa alin mang hukm na may iwing dangl. Ang
laht ng iyn ay hind kailangan, ang sbi ko, sapagka't tantun mo
p, G. Presidente, na ang is sa mga dhil ng king ikinparito, ang
is sa mga dhil kung kay ko napagtiisn ang hlos kalahting raw na
pagiinty sa inyng kamahlan, ay upang king maibigy kaagd sa illim
ng kapangyarhan ng hukman ang sandatang it na tinikis kong knin
sa nagmamayar. At ang dahil po kung kay ko tiniks ito ay sapagk't
sa pamamagtan ng sandtang iyn, ay munt na niyang basgin ang ulo
nitong aking kasma, at kung nagkataon ay munti na niyang alisan ako
ng bhay. Naito p ang aking sugat na hangga ngayo'y dumudugo pa"....

--"Sugat!" ang hadlng ng hukm na may kahlong ingos; "At an ang
mapatutunyan ng sugat na iyn? Kung kay ka sinugtan ng iyong
kalban ay sapagka't hintaw mo siy sa ulo!"

--"Kung kay ko p siya ginann ay sapagka't lumbag siya sa tas ng
matwd, yumrak siya sa kadakilan ng tahnan at tinaksl don ang
isa niyang kapw dhil na dhil lang sa di pagpyag nit sa hidw
niyng nais!"...

--"At ikw ba ang tinaksl, ikaw ba ang tinampalsan?" ang tanng ng
nandidilat na Kpitan.

--"Hind p ako, nguni't....."

--"Ikw ba'y kamag-anak non?"

--"Hind p, datapwa't....."

--"Ah! gayn pala, ay ano't ikw ay nanghimsok sa kanil? Sino ka
bag rito sa byan?"

Hinagsan ni Kpitang Mem ang kaibigan niyng noo'y walang
kakib-kib, ng isang tingin na wari'y nagsasbing: "Ligts ka
n!" Paniwalng paniwal siy na ang mga hul niyang salit ay
yuyukang plit ng binatng katlo. An pa ang ikakatwiran ng
binatllong uhging iyn?

Nabig ang pag-sa ni Kapitang Mem. Ang nong iniintay na iyuk,
ay llong ipanagtasan.

--"Itinanng mo p," ang marahang sapl ni Gerardo, "kung ako'y sno
sa byang it. Hind ko na p sna kailngang sagutin iyn sapagka't
lbis na ninyng tals. Gayon man ay pagbibigyan loob ko rin kayo. Ak
p, G. Presidente, ay isang hmak na mmamayn, isang may mababng
ur, isang musms. Datapwa po't sa gitn ng aking pagkamabab, sa
gitn ng aking kamusmusn, ay may is akng kayamnang nakikilla
at maipagmamalak--ang mga gintng karapatn, ang mga katutubng
kapangyarihan ng bwa't tong malay.

"Karapatn p at kapangyarhan ng isng to na ipagtanggl ang sarling
bhay; kapangyarhan din niy ang itagyod ang bhay ng ib, ng isang
inaap at tinatampalsan.

"Nait p ang dhil kung bkit ak, ak na isang hmak, ako na
isang mabab, ak na isang musmos, ay nanghimsok na mamagitn
sa ameriknong iyn at dito sa king kasama nang sila'y nagaway;
at nriyan din p ang dhil kung bkit di ak nagalinlngang hatawin
nong sandalng iyn iyng inyng katab, na, kagya ng lahat ng mga
duwg, ay sinamantal ang isang pagkakalingat ng kanyng kalban upang
ito'y lubs na mapiplan at nang sa gayo'y sumakany ang pagwawag."

Si Kpitang Mem ay tumung, nagsalikd-kamay at lumakad ng paroo't
parito.

Nagpatuloy ang binat:

"Hind ko nga p lang inring karapatn at kapangyarhan ang
manghimsok at ipagtanggl ang king kakilla sa mapangnib niyang
kalagyang yan, kund ibinlang ko pang isng katungklan rin sa king
lagy na pagkatong-byan. Iyng inyng mga puls na nangaron, iyn
png mga kwal niny na siyng llong may tungkling tumupd sa king
tinungkl, ang mga iyn na sakdl ng tatpang sa pagdrag sa kapw
nilng taglog at pagdahs sa mga mahihin, ng mkitang amerikanong
malaki pal at hind taglog na maliit ang nanampalsan,--ang mga
iyan ay pwang nangagsitanggng sumugp sa gayng katampalasnan,
pawang nangagsirong na animo'y hingad ng libolibong kulg. At ang
iminatwd ay sapagka't may sandta raw ang sinapanthang Anti Kristo,
nguni't sil ay wal!"

Biglng tumgil ang pinun sa kanyang inalakad-lkad; hinarp si
Gerardo at di magkantutto sa pagsigaw ng:

--"Pu--pu--pus, may katwran sil! May katwiran silng magingat;
at, at, at, kung sila nga nama'y barilin? Hindi ba't ikaw rin ang
may sabing karapatan ng isang tao ang itaguyod ang sarling bhay?"

--"Tunay nga p, dapwa't ang taal na psong lalki--ang psong
tinatangklik ng karanglan--ang psong nananlig at umiirog
sa matwid--ang psong napopot sa mga hidwng sal, ay huling
nagaala-ala sa kaniyang sarili, nililimot ang halag ng sarling buhay
at inibig pang ito'y maparol maipagtanggl lmang ang katwran ng
isang kapwng nilulpig!"

--"Ha?"--ang ptol ni Kpitang Mem,--"di yata't pipiltin mo silng
magpakamaty, mailigts lang ang bhay ng iba?"

--"Ang lahat p, G. Presidente, ay dapat pangahasn kapag kailngan."

--"Kaululn!" ang sigw ng pinun na muling tumung, nagsalikod
kamay at nagyao't dito--"Ang mga ulol na nagsasawa sa bhay ang
tangi lang makasusund sa mga ral na iyn! Ang mga puls ko ay hindi
mga ull! Kung kay sila nangagsirong na gaya ng sabi mo ay hind
sapagka't sila'y mga duwag, kundi sapagka't sila'y ntutong gumamit
ng ulo, natutong gumamit ng sentido comn. Alm nil ang halag ng
bhay; sil ay mga padres de familia; may mga anak, aswa, magulang
na sa kanilng-kanil lang umasa; bakin kay at hihinting sila'y
magpatiwakl?"-- at dito'y hinarp na naman ang binat.--"Bakit
sasawin ang bhay nil sa walang katuturn? At ang kanilng mga
magulang, mga asawa, mga ank? Mapapantayn mo ba ang luh at dalitng
sasaptin ng mga ullang iyn?"

--"Kung sakl man p, G. Presidente,"--ang banayad na sagt ni
Gerardo--"sakli man p at sinpit sil ng pagkasaw, ang mga
kamag-nak nilng maiwan ay hindi dapat manghinyang ni d dapat
ipaghinagps ang kanilng kamatyan, sapagka't kagya ng mga tunay
na lalki, sila'y nagpakamaty sa pagtupd ng katungklan! Nbaon
man ang mga katawn nil sa ilalim ng lup, ang kanilng alala ang
kanilng mga nglan, ang kanilng kabayanhan ay makikintl sa diwa't
pus ng kanilng lah upang kailan ma'y manariw don. Ang mga ank
nila, ang kanilng kaap-aphan, at laht kming mga bagong sbol ay
lging aawtin ang kadakilaan ng kanilng gaw, pipintuhin nmin at
igaglang ang kanilng alala, at sisikapng tulran ang inihask
nilng halimbaw. Ang Inng Byan, ang pinakairog na Inng Byan
ay yayakpin ang kanilng mga bangky, hahandugn sil ng matatams
niyng halk, at pagkatpos na maislat ang sagsag na "Mrtyr" sa
kanilng mga no, ay itutur sil sa bong Sangsinkob, kasaby ang
sbing:--'Ang mga ank ko ay mga bayni ng Matwd!'--May kamatyan
p bang diya'y dadakil pa?"

--"Psh!"--ang ngos ng presidente;--"que bayani ni que bulti ... que
bayani ng matwd!--Bayani ng kaululn!" At pagkatpos na makmut
ang lo ay nagpatloy:--"Nguni't... pero ikw ba namn ay wal nang
kasip-sip, at di mo makrong ang pinagsasab mong iyn ay puls
na kahibangn? Sno bag ang iyng mapaniniwal na... Jess Maria
y Jos!--ako lang ay pinagtataw mo! Diyta't ako'y magpapakamaty
mailigts ko lang ang isa kong all, ang isang ta, ang isang
insk? Diyata?

"Laking kabulastugn!... Ha, ha, ha!"...

--"Ang is pong magliligtas"--ani Gerardo--"ay hind sinisno ang
sinasaklolhang napapangnib hindi inusis kung ang ililigts niya ay
kamag-anak, kar  hind, hind siya tumitingn sa klay ng balt;
ang kinukur niy ay kung nararapat na iligts ang napapangnib:
alalang bag'y kung ito'y kinakandil ng katwran".

Mulng napahalakhk si Kpitang Mem; ang pagkapot niya kay Gerardo
at pagkatigagl sa mga pinagsasab nito ay nagtatlo sa kanyng
lob.--Iilng-iling na sumagt:

--"Mga halng na pag-iisip! mga halng!... Palibhsa't ikaw'y bt pa,
ay hind mo kinukur ang iyong pinagsasab."

Napangit si Gerardo; munt na siyng mapa-Ehem!

--"Pero... Ibig mo bagng ipakta ko sa iy ang kaululn ng iyng
teoria?"--ang dagdg ng Kpitan na ngayo'y nagbses-par.

--"Ipagkkapuri ko p, kung inyng mamaraptin."

--"Bueno!".....

Si Kpitang Mem ay nagsind muna ng isng tabko, bago nagpatloy:

--"Making ka:

"Sa kanno mang tong may gadling no ang sariling bhay ay siyng
llong pinakmahalag, siyng pinakammahal niy higit sa aln mang
bgay at sa kanno man.

"Ito'y isang katotohnang di mo mapupuwng sa king harp; ako'y
matand na,... at kilal ko ang lkad ng mund.

"At sa katunayan ng aking sinbi ay nriyn ang lbolibong tong
napa-aalpin pang magkaron lang ng maipagtatawd buhay; nariyn ang
dan-dang babe sa Maynil na ipinag-bbili sa blana ang kanilng
mga katawn at pri pang magkaron lang ng maikabubhay! Nariyn
ang mga tong taga-labs na nanghahrang at pumapaty ng kapw pang
magkaron lang ng ikabubhay! Ano pa't laht ay ginagaw upang mabhay
lang! Samakatwd, laht ay bhay at bhay ang hnap!

"Ngayon"--at dito'y ipinaglaksan ang salit--"Ngayn, an iyng
katunggakang ipiniplit mo na katungklan ng isng to na sagipn ang
napapangnib kahi't na masaw ang kanyng bhay? Diyta't laht na'y
ginagaw pang lumawig lang ang bhay at sak ngayo'y ipangangalandkan
mo na di kailangang mamaty mailigts lang ang iba?

"An ang iyng mapapal sa pagliligts na iyn?--Aakyt ka ba ng
lngit?

"Oh, king tinatawnan ang mga isipng iyn na walng kalo-lo!

"Isipin mo na lang ang nangyari sa iyo kanna. Magtand ka at
madal ka na sa napal mong iyan sa panghihimsok sa di mo dpat
panghimaskan. Mabting mabti na lang at sa bisig ka tinaman ng
bla... at kung sa tiyn?.... marhil kung nagkatan, ha! ha! ha! ay
inaagunys ka na ngayn!"

Napangit si Gerardo ng isang malungkot na ngit. Pagkaran ng ilang
sandal ay banyad na sumagt:

"Kung ak man p ay nagkadurg-durg, ang gayn ay walng kailngan sa
kin! Hihimly ako sa libngan ng walng pagsissi, kakaulaywin ko
ron ang tangi kong Ligya--ang ligyang plit na sasakin sapagka't
ako'y namaty sa pagtupd ng aking katungklan, sapagka't ako'y
namaty sa pagpupunyagng iglang ang watwat ng wags at katutbong
Matwd! Sa gayn ay di na ak masissi ng king Bayan!"...

--"Puff! Mga pangrap!" ang sabd ni Kpitang Mem, at muling
kinamot ang kanyng tuktk--"mga malng pangarap! Oh! hanggng san
nakikillang ikw ay bt pa nga lang! Hanggng san mo ipinakikta
na wal kang kamuwng muwng sa pamumhay!... An iyng ligyang
sinasbi mo? Bnga ng kahibangn! Ibig mo bang itur ko sa iy ang
tnay na ligya--ang ligyang dpat mong sikpin?"

Itinas ng nangangral ang kaliw niyang kamay, pinag-abt ang mga
dlo ng hintutur at ng hinlalak, at saka nagpatloy:

"Ang salap!! Ang salap! Kapag ang tao ay mayroong salapi, sa kanya
ay walang hindi maaar!

"Sa pamamagtan niyn, at niyn lang, makakarnas ka ng tunay
na ligya; iyn lang ang makapagbibigy sa iy ng kariwasan sa
pamumhay... Kaya ng, wika ko sa iyo, ay huwg mong sayngin
ang iyng bhay sa mga hibng na pangrap. Samantalahn mo ang
panahng itinadhan ng Diys para sa iy dito sa mund. Hbang
ikw ay nabubhay, pues mgpasas ka sa tams ng bhay. Iyng
biyayng sinasbi mo na dadatng sa iyo pag ikaw ay nalilibng na,
ay hindi mo maaashan... Mabti na lang kung ikw ay papasukn sa
pint ng lngit, at kung hindi?, at kung doon sa isang pint ka
mapasuot?... Ha! ha! ha!"

--"Hindi p ako dapat magtakh, G. Presidente"--ang sal ng
binata--"hindi p ako dapat magtakh sa mga sinasabi ninyo. Ang mga
ganyng paghahakng bulok ay palsak na palsak pa ng dito sa atin.

"Pra sa mga gaya niny, ang bhay ng to ay dpat ggulin sa lob
ng isng palasyong gint, sa lot ng kariwasan at lubs na ginhwa.

"Pra sa iny, ang lyong dpat sikpin ng laht ay ang makapagtay
ng mga kamlig ng salap.

"Ang salap, sa mga gya niny, ay katumbs ng lhat; salap ang una,
at salap ang katapustapsan; kung walng salap ay walng ligya.

"Pra sa iny, ang to ay dapat tumalkod sa lhat, dpat isatbi
ang mga katungklan, isalmot ang pag-big sa byan, lh, matwd, at
karanglan, kung ito ay kakailangnin upang lumgi sa pagkamasalap".

--"Talaga!"--ang sabd ni Kpitang Mem.

--"Ako p"--ang patuloy ni Gerardo--"ay may ibang paghahak ukol
sa halag ng buhay--paghahakang di ko ikamamangh kung sakali ma't
inyong tawanan. Sa akin p, ang buhay na araw at gabi ay ibinababad
sa pulot ng kaginhawahan--ang buhay na walang pinipintuh kundi ang
Diyos Salap--ang buhay na walang hanap kund ang kagalingan ng sarili,
ay isang buhay na mabab, walang halag, karumaldumal!"....

Tumalikod ang presidente sa binat at animo'y di nadidinig ang sinasabi
nito. Si Gerardo ay nagpatuloy:

"Ang buhay p kung ibig magkahalag, ay kailangang ilaan at gugulin
sa isang adhikang mataas, sa isang lyong marangal... Ang yaman na
kinahahalingn ng bong Sangdaigdig hlos ay hind makapagpapadakil
sa bhay ng to: maaari siyng magpaginhwa, magdulot ng kasaganan
sa lahat ng bgay; dpwa't hind kasaganan, hind kaginhawahan ang
naghahatd sa to sa pagkadakil.

"Ang karunngan man, lban na lang kung siya'y ginuggol sa
ikagagalng ng byan, lah, Sangsinkob, ay d ko rin masasbing
sapt na makapagpadakil sa bhay.....

"Ang to p, G. Presidente, ay kailngang gumaw pra sa laht;
kailangang magbat ng susn-susng pagtitiis, dsa, pighat, para sa
laht; kailangang sumagup sa libo-lbo mang kamatyan pra sa lahat;
kailngang siy'y maging isng taga-hask ng kalayan, taga-tagyod
sa dangl ng tinubang lup, taga-kandil sa pri ng matwd na malmit
lupgin.......

"Kapg ang isng to ay nakasund sa mga ganyng katungklan, mayman
man  mahrap, marnong man  hind, siy ay may karapatn nang
ipagmalak ang sarling bhay, at humimly sa pling ng mga llong
dakilng kalulw sa boong Sangsinkob!"

Hindi na nakasagt si Kpitang Mem noong sandaling iyn ay siyng
pagpasok ng tunay na hukm ng bayn.

Ito ang sa waks ay sumur sa naaantalang usapn at pagkatapos na
mdinig ang mga pangangatwran ng bwa't isa ay inilagd ang kanyng
maayos na htol.

Si Stag ay nagkamt ng mabigt na parsa: mult at bilangg.

Dapwa't, an pang parusa!

Manong napanindig ang balahibo ni Stag!

Papaan'y mayron siyang isang kristo-krstuhang inaasahan!

Si Kpitang Mem ang nanagt sa mult.

At sa bilangg?

Aywan pa natin......







VIII

KILABTAN KAYNG LAHAT!


Pagkaran ng dalawng raw, ang isang malagnap na phayagng pilipino
ay kinbashan ng mga ganitng balit:


"MGA PUNONG MAKIKISIG

"Isang amerikanong nagnganglang John Stag na nabilangg sa byan ng
Libis, ay nakatkas nong gab ng ika 7 ng kasalukyan. Hangg ngayon
ay di pa naaalman kung saan nagtatag ang umalps.

"Hind lang it ang nangyayri sa Libs. Ang byang iyn ay is pa
mandin sa mga matitbay na kut at matalinghgang pgad ng Bisyo
sa Pilipinas. Nagkakatusak doon ang nagkikisgang mga sabungn. Sa
bwa't slok, magng raw at magng gab, ay may mnte, tpada,
hweteng at kung anan pang mga larng bwal.

"Ang mainam nit, ay kund pa dumayo don ang mga sekrtang-Maynil,
ang mga iya'y di matututp!

"At ang maginoong Presidente? at ang mga puls?

"Nangaghihilkan bang lahat."


Ang baltang tumutukoy sa pagtataann ni Stag ay inmin ni Kpitang
Mem; nguni't lubhng malak ang pagkapot niy sa tumutkoy sa sugl
at sbong. Ito'y kanyang tinutulang mahigpt kahim't di nalilihis
sa katotohnan; datapwa't ttol bibg lamang naman, pagtutol na kung
kay lang ganapin ay pag nsasa harp ng matitinong tao...

Talagng gayn si Kpitang Mem.

Kaaway kunw ng bisyo, dapwa't siya ang nagpalag sa kanyang bayan
ng sugal at sabong--iyang mga larng walang tumatangkilik kundi ang
lahat ng mga tamad, ang laht nang ibig mabuhay nang nakangang,
ang mga nanghihinyang na gamtin ang tak, magpatul ng pwis at
batkin ang but, ang mga ull at mga duwg na natatkot yumpak sa
mga baitang ng hagdnang matark na patngo sa karanglan at katinun
ng to sa pamumhay...

Nguni't hind ang mahlay na pagkagmong sa mga hilig na iyang
karpatdpat paksumpin, ang siyang tanging maibabalit ng mga
phayagan tungkl sa byan ng Libis. Mayron pang ib na lalong
mahalag.

Kung suring mabti ang pamunan ni Kpitang Mem, ay mapagkiktang
ang mga pangk nit sa bayan, mga pangkong sagana sa hngin at
pultpukyutan, ay untiuntng nangaunsiym. Ang mga tungkling
mabibigt na ikinpit sa kany ng kautusn ay mangat na iniwsan
hanggng maar. Kung alin yaong kanyang napagtutuban ng walang pgod,
kung alin ang di nararpat gawn ay siyang pinag-ubusan ng kaya.

Sa maiksing sbi, ang pamahalang umiral ay isng pamahalang kailn
ma'y hind nakasund sa tunay na nilolob ng bayan, sa itinatadhan ng
mga utos-pamahalang walng nakapangyri kundi ang isng Kpitang Mem.

Na ito'y di maaar sapagka't may Konsho Munisipal? Kabulanan!

Tnay ng na ang konsho, sa pagkakinatawn niya ng bayan, ay
di nararpat bumlak  umyon sa alin mang blak na salungt sa
ikagiginhwa ng mga mmamayn; na ang mga konsehal ay kailngang
magpakatalno, mamuhnan ng sipag at pagiingat sa paglikh ng mga
kautusn; na sila'y dpat gumlang, sumund at ipagmalaskit ang mga
damdamin at nis ng byang sa kanila'y naghall. Tunay ang lahat ng
iyn dapwa't sa kasaliwang palad ay di siyng nangyari. Sa loob
ng konsho sa Libis ay ddaladalaw ang mga konsehal na natutong
gummit ng talno, ddaladalaw ang nagkalob na tumtol, at
kailan ma'y di napatangy sa mga lisya't walang wastng panukala
ni Kpitang Mem. Datapwa't an ang kanilng magagaw sa sila'y
ddaladalaw? Panong magkakabis ang matwd nilng pagttol sa harp
ng nim na kalbang bing sa sigw ng Katwran? Anim na konsehal na
sunudsunran saan man batkin ni Kpitang Mem; nim na konsehal na
tuwng magpuplong ay har ng tamd sa pakikitunggal sa mga bagay
na tumutkoy sa byan; anim na konsehal na kung kaya lamang gumising
nang gisng na gisng ay kung ang pag-uuspa'y ang pagpapahintlot
sa malayang pagsamb kay "San Sabong" at "San Sugal", nguni't pag ib
nang bagay na may kahirpang suriin, ay daig pa ang ipinatd ang mga
dil sa ngalangla!

Iyn ang mga tong may mga mat ay di makakita, may mga taynga ay
di makading. Kapag hiningn ng pasiy sa isang panuklang binlak
 inayunan ni Kpitang Mem, silng lahat ay pawang mga yon;
nguni't hindi sil sangyon kapag nkitang iilng-ilng ang kanilang
panginon, ang kanilang Diyos! Manong magisip-isip; manong harapn at
kilalanin ang Matwd!... Oh, alping asal na ulirn sa kahalyan! Oh,
mga tong walng sariling damdmin! Salmat at ang mga konshong gaya
ng inyng kinaanban ay iiln-iln lamang. At kung hindi, anng talas
na sandtang makakalasg ng mga kaway ng Pagsasarilng pinakamimith
ng Byan!

Malinaw ngang lumlabas na dahil sa pagkauring busbos ng konsho ay
patloy pa rin si Kpitang Mem sa kanyng ugling paghahariharian;
na dahil din diya'y ang bawa't ibgin niy, matwid  baluktot, ay
siyng nangyri.

Dapwa't salmat at sa mabting kapalran ay di na ang lahat doo'y
natutlog, gaya ng panahng nagdaan; hindi na ngayn ang laht ay
kampon nila "Talag ng Diyos;" hind na ngayn pawang pipi ang madl.

Sa bayang iyon ay mayron nang naglitaw na ilang kwal ng Bgong
Panahon. Si Gerardo ay isa sa kanila. Sa harp nang gayong pagdy
ng isng pinun sa kanyang mga nasasakp, ay siya ang kaununhang
gumamit ng karapatan; sa kanya unang ndinig ang makapangyarhang
sigw ng katwrang niyuyurkan. Si Gerardo ay di nagalinlngan munti
man. Sa isang malaking paplong ng kanyng mga kapanlig ay mayos na
tinuligs ang kabulukn ng pamunan. Bumanggit siy ng mga nangyri,
inihayg ang mga tiwalng gaw ni Kapitang Mem, ang mga palkad
nito na pawng salungt sa mga kautusn. Ipinakilala niya sa madl
ang tnay na Kpitang Mem, isinalaysy ang bong kabuhyan nito, na
pinagarlang mangat ni Gerardo mul sa pun hanggng dulo. Inalarwan
niy ang pagkawalng-kya, ang pagkatamd, ang pagkawalng-malaskit
sa pinamumunan, ang pagka-di-dapat na mamun, ang pagkamagnankaw,
ang pagkammamtay--an pa't sa minsng sabi, ang bong lihim at tnay
na katahan ni Kpitang Mem, na, sapagka't natutong magbalat kay,
ay nangingibabaw ngayn sa kanilang laht.

Upang mapatunyan ang lahat ng ito, si Gerardo ay nagharp sa paplong
na iyn ng marming saks. Natatang sa mga it ang isang babeng may
pat na png tan na marhil. Dukhng-dukh ang kanyang pananamit na
bukd sa nanglilimahid na, ay punt punt pa. Sa harp ng mga tong
doo'y natitpon, ay isinalaysay ng babeng ito ang napakalungkt
niyng kabuhyan.

"Bihir sa iny"--any--"ang di nakakakilla sa kin. Dapwa't laht
kay ay pawng di nakababatid sa napakaabng plad na ikinapadpd ko
sa ganitng kalagyan.

"Ak'y inaank sa isng malayong bayan--don sa gitn ng lalawgang
Tarlk. Ang king mga maglang ay mga tong payapa't mararangl.

"Mayayman sil, dapwa't noong nangabubhay, ay mga kaibigang tapt
ng byang maralit.

"Wal pa akng sampng tan nang ako'y maulila sa in. Palibhasa't
nangamaty ang lahat ng king kapatd, nagtamas ako ng boong lyaw
at kasaganan sa piling ni am.

"Hind namn ako pngit nong mga raw na iyn, kay't sabihin pa ba,
hind kakaunt ang mga bintang nagnasang maglingkd sa kin.

"Dumatng ang sandal na ako'y nattong umbig.

"Dapwa't ay! Pagkatpos na king maihandg ang iisa kong pag-irog sa
nhirang ni Bathalang panginonin niyaring pus, pagkatpos na king
maasmasm ang ligyang plit kong lalasapn sa kanyng kandngan,
ay saka ako sinikl ng pagkluptlupt kong kapalran!.....

"Isng hting gab, noong panahn ng paghihimagsik, ako ay ngulangtng
sa king pagtlog. Sa mga nang sandal, king hininalang yaon
marahil ay bangngot lang. Nguni't sa aba ko! Nang mamlat ang
aking mga mat, nang luminaw ang aking pag-iisip, ay napagmalas kong
yao'y di pala bangngot kund isang tnay na kataksiln!... Isang
llo, isang tampalsan, isang psong hyop, ang noo'y pumipgil sa
sawng plad kong katawan sa pagkagupling! Ako'y mahin at siy
ay malaks! Tinawgan ko ang Diyos; dapw't ang Diys na iyn ay
di ako dininig! Ang Diyos na iyn ay di tumlong! Ako'y nasaw!
Nadungisan ang king puri! Ang hyop ay nagtagumpy!......

"Nagbangon ak at hinnap ang aking magulang. Pinsok ko ang kanyng
sild. Dapwa't oh! Mahabagng Langit! Ang king pinakaiirog na am,
ang pinagkakuutngan ko nirng buhay, ang tangi kong kaskasma araw
at gab, ay naroon sa kanyng hgaan, nakababd sa dug, putl ang lo!

"Ako'y nlugmok at nawaln ng diw.

"Nang msaul ang aking pagkato, ako'y nasa saloob ng ibng bahay.

"Yaon ang tahanan ng tampalasang sumukb sa aming mag-am. Ibig
kong tumkas, dapwa't ako'y nakkulong. Ibig kong magpatiwakl
dapwa't may nakabantay sa akin raw at gabi. An ang minarapat kong
gawn?... Ang Diys ay di ko na tinawgan! Hind ko na siya hiningn
ng abuloy!... Ako'y ndal na!... Wal akong tlong na inaashan non
kund ang kabayanihan ng kasumpan ko sa pag-irog. Dapwa't ay! si
Fidl na aking minahl higit sa buhay, ay hindi ko na nkita hanggng
sa sandalng ito! Siy man yata'y tiniks na ang magwalng bahal sa
aking pagtngis! Siy man yata'y nawaln din ng habg sa mapait na
pagdadalamhat niyaring klulwa!...

"Sa harp ng mga ganitng kalagyan an pa ang sa ki'y nalalabing
gawin? Wal nang iba kund ang makibgay sa king plad. Yaring pus
ay dahandhang tumigs, untuntng nasabk sa kaputkan, untuntng
nattong umbig sa isng lilo, sa pumaty sa kin ding am!

"Malaon din na kami'y nagsma ng tampalsan.

"Datapwa't pagkatpos na masalant niya ang king katawn, pagkatpos
na mabusog sa akin ang kanyng kahaypan, pagkatpos na makapagpasas
sa aking lamn, ang ganid na iyon ay di na nakitungo sa akin; gintom
na ako, ipinagbil ang mahuhsay kong damit, binaw ang mga alhas na
bigay niy sa akin, at di nagksiya sa ganit, ak'y ipinagtulkan sa
kusin ng bhay upang doon gumaw, doon kumain, at matlog sa ibabaw
ng mga panggtong na kahoy, kahalubilo ng mga pusa't so! Sa minsn
sabi, ginaw akong isang alpin, isang busabos!

"Ganit ang king lagy ng kami ay mlipat sa byang ito.

"Pagdatng na pagdatng namin, ako'y sinumbatn ng tampalsan kong
panginon. Ipapapaty daw niy ako kapag di ko iningtan ang lhim
ng pagkasaw naming mag-am.

"Sapagka't psong-babe, ako'y malaong nadal ng tkot at kahinan:
iningtan ko ng ang lihim.

"Dapwa't ngayn, ngayn ay sumpit na ang sandal na sa lot ng aking
pagkaab ay di na ak napangingilbot ng kamatyan; ang kahinan ay
wal na sa kin!... Tuparn kung ibig ng panginon ko ang kanyang
sumbt!... Ang kanyng lhim ay nasisiwalat na!...

"Nguni't, bgo ko wakasn ang king salit, ay ipahintulot na aking
maitanng:

"Alm ba niny, mga tong byan, alam ba niny kung sno ang
napakabti kong panginong iyan, kung sino ang tumaksl sa kaaw-aw
kong maglang, nagnkaw sa puri ko't dangl at nagbuld sa akin sa
bangn ng pagkabusbos?

"Kilabtan kayng lahat, oh mga taong walng mlay!!...

"Siy ay yaong sa iny ngayo'y namumun ang pinagkatiwalan ninyo ng
mga kautusn, dangl at kabuhyan ng isang bayan!!..."

Ang mga pinagtah-tah at pinagarlang kabulanan, ay madalng
makikilala ng isang malam magmasd. Nguni't sa kabuhayang
isinalaysy ng babeng iyn, ay walng nakdama nang kahi't gabhid
na kasinungalingan.

Bawa't any ng kanyng mukh, bawa't galw ng mga mat, bawa't
salit ng mayos niyang salaysy, ay isang tatk ng katotohnan,
isang matibay na panghikayat sa llong d mapaniwalaing klulwa.

Kaya't napangilabot ng ng babeng iyn ang madlng sa kanya'y
nakikinig!...

Nang sa waks ay imungkh ni Gerardo ang paghingi kay Kpitang Mem
na magbitiw ng tungkl, laht ng nangaron ay kumatig sa kanya; lahat,
hanggng ang mga dating kapanalig ni Kpitang Mem, ay naniwalang
sila'y nlinlang. Gayn na lang ang kanilang pagsissi!







IX

KAY SAMNG PAGKAKTAON!


Nang matpos ang paplong, si Gerardo ay nilaptan ng isang puls.

--"Ipinatatwag p kay ng presidente".

--"Saan siya nroon?"

--"Sa bhay-pamunan p".

Noon di'y lumkad si Gerardo. Dinatnng buks ang tanggpan ni Kpitang
Mem, kaya't agd siyang pumsok. Masiglang binati ang dinatnan:

--"Magandng araw p!"

Ang binat ay walang itinugn kund isang tingng nagbabga sa poot.

--"Gino, ako nga p ba'y inyong ipinasusund?"--ang pabulals na
tanong ng binat.

Biglng nagtindg ang mabangs na Kpitan at nang msulyapan ang
nakangangng pint, ay nilaptan ito at inalpat sa pamamagitan
ng isang skad. Kumalabg ang pint na ikinabulhaw ng boong
bhay. Pagkatpos ay singod si Gerardo at nagngingitngit na tumanng:

--"An ang sumot sa walang hiy mong lo at nakaisip kang gumaw ng
ganitong kaululn?"

--"Kaululn? An pong kaululn?... Aling gaw ko ang inyng tinutkoy?"

Tumalikod si Kpitang Mem at pagkatpos na maibalabg sa sahg ang
tangang aklt ay iingos-ingos na sumagot:

--"Pshe! Magmmaangmangan ka pa!"

--"Kpitang Mem,"--ang pakl ng binat--"d ko kayo maunawan. Ang
tinutkoy ba niny ay ang pagmumungkhi ko sa king mga kapanlig
na kayo'y pagbitiwn ng tungkl sapagka't di kay tumutupd sa mga
itinatadhan ng mga kautusang isinump ninyng tutuparin? Kung iyn
ang tinatwag ninyng kaululn, kay po'y namamal!"

--"At an ang mayroon sa iy kung di ko man tintupad ang aking
sump? Sino ka bang makikialm sa akin? Bkit mo imumungkahing alisn
ako ng tungkl?"

--"Ah, sapagk't kay ay di nararpat mamun!"--ang maliksng tugn
ng binat na ikinasgod muli sa kany ni Kpitang Mem.

Ang dgok na iyn ay lubhng malaks.

--"Npakalabis kang toto!"--ang ngitngit ng nandididilt--"wal ka
nang kaglangglang sa iyng kasap! Nawaln ka na ba ng pag-iisip
at nalimutan mo na kung sino ak, ak na iyng kaharp?"

--"Hind p ak nakalilmot: kay po'y isang hmak na tong gaya
ko rin, na sa kasamang palad ng bayang it, ay nhalal na magpun
sa kany."

--"Ah!" ang sambt ni Kpitang Mem--"kinikilla mo pal akng pinunng
nahall, ay bkit at ganyn kung ikaw'y mangusap sa king harp? Bakit
yaw mo akng iglang?"

--"Sapagka p't hind kailngan!"

--"Hind kailngan? Hnd kailngang iglang mo ak, ak na iyng
pinun? Nauull ka na ba?"

--"Nmamali p kay"--ang tugon ni Gerardo--"ang isng pinun na
dumaday sa kanyng bayan sa pamamagtan ng mga pangakong di tinutupad,
nagakay sa mga nasasakop sa mahahlay na hlig at sal--ang isng
pinun na kinattatakn sa no ng tatk ng mga magnankaw at mamamtay
ng kapw--ang pinnong ganyn ay hind dapat kaalang-alangnan ng
mga tong matitin!"

--"Walng hiy!!... At ang mga bintng bang iyn ang iparartang mo
sa kin? At ang isng musms na gya mo ang mangangahs?"

--"Oo p, ak!"

--"Diyta't ikw ang mangangahs? ikw? ikw? ikw?"

Nilundg ni Kpitang Mem ang isng talibng na nakasabit sa dingdng.

Sa sumund na sandal, nang sil ay nagkakasunggban na, ay siyng
pagbuk ng pintng nakalapat. Sumungaw ang isang kalbng tuktk,
isang mukhng nagkakangngingiw, at isng tiyng matab.

Si Kpitang Mem ay prang tinaman ng kulg, kund man parang isng
bat na nakakita ng nun....

Nguni't, sino ang nunng ito?

Sino ang naghihinty?... Siya ang mapaglagalg sa automobil, ang
mapagam-amhan, ang katastasang pun sa Sangkapulan, na kung
bakit sa kanyng pagdlaw kay Kpitang Mem, ay tinan ytang talag
ang pangyayring iyn!



Si Gerardo ay nasugtan na namn.

Si Kpitang Mem, ay animo'y kinakalambre. Papano ang pakikiharp
niyng gagawin sa kanyng pun? Kay lak ng namng kahihyan nit!

Isng mahigpt na pagusig ng Gobernador ang sumund. Inahayg sa
kany ni Gerardo ang hangad ng byan na pinagkisahn sa paplong na
idinos sa umga ng araw na iyn.

Non di'y ntiwalag sa katungklan si Kpitang Mem. Walng imk
na tinanggp niy ang gayng pagkpahmak sa mat ng madl; dapwa't
oh! ang kanyng pot!....

Siya'y umuw na anaki'y isng ull. Ang kanyng bhay, at bwa't
sang, bwa't dhon, bwa't bunga ng kanyng mga halman, wri baga'y
ipinagsisigwan sa kany ang mga salitng "MAGHIGANTI KA, O KUN HINDI,
IKAW AY DUWAG!"....







X

SI ELNG


It ang ngalan ng dalgang ank ni Julio. Magng sa gand, at magng sa
katalinuhan man, si Elng ay hind maitatnging lubs sa mga bulaklk
ng kanyng bayn.

Ang hiwg, ang lhim ng kanyng pagkamapanghalna ng--kanyng
makapangyarhang pagkamapanghalna--ay di ntin masusumpungn sa
dilg ng mukh, ni sa ningnng ng kanyng tak, hind.

Ang hiwag at lihim na iyn, upng mdam, ay kailngang makipagkilla
kay Elng; kailngang kaulaywin siy nang malon; kailngang twagan
ang kanyng pus; tarukn ang pagkamabab, ang pagkamasunrin,
ang pagkagint ng kanyng lob; kailngang titgan ang mga ttig
ni Elng, ang mga ttig niyng nagpapakilla sa isng kalulwng
malambng at mapangambhin, isng kalulwng masinthin at mahabagn,
isng kalulwng pusps ng lnis, ng gand at kahinhinn.

Nriyan ang lhim, ang hiwagng bumiblot sa katahan ni Elng. Nriyan
ang talng nkikintl sa maalindg niyng no. Nriyan ang kayamnang
maipagmmalak ng kanyng kadukhan.

Si Elng, mul sa pagkabat, ay mahilign sa pagaral. Marnong ng
kastil, gayn din ng inggls. Isang tan na siy'y nagtir sa Colegio
de Sta. Isabel, at dalawng tan namn sa Dormitory School. Dto sa
hul, siya ay nag-ral ng Nursing, ang mahsay at tumpk na pagaalga
sa may sakt. Panggagling sa Dormitory, siya'y tumir sa Hospital
de San Pablo pang isagaw doon ang kanyng napagarlan. May ilng
buwan din ang kanyng naggol sa pagsasnay na ito, sa pling ng mga
ameriknang enfermera.

Nguni't hwg isiksk sa gunigun ng bumabsa ang hinal, na, sapagka't
naturang taga dormitory, at sapagka't malong nkahalublo ng mga
amerikana, si Elng marahil ay pinanwan na ng mga katutbong klos,
at mga katutbong ugal sa pananamt at pakikipagkpw.

Hindi gumaw nang ganyn ang binibining it; hind siya pumapra sa
mga nagsalasalamby diyng miss, na di na nangming ipailalim ang
pagka-pilipna sa kanilang pagaamamerikanahan di lang sa gayk,
di lang sa kilos, kund ang lalong kaskitskit at kahinhinyang ay
pat ang budhi, ang kalulwa't mga paghakaka ay pinipilit na igya't
ipabusabos sa mga dayuhang iyn.... na siyng nagnkaw sa kalayan ng
kanilng byan at unt-untng humihigpt sa tanikalng madal  malaon
ay siyng ikabubulusk ng Kapilipinuhan sa bangn ng pagka-aba!...

Nasusuklm si Elng sa mga bgay na ito, kaya't mahigpt na iniingtan
ang pagka-pilipna. Tand ng pag-iingat niyang iyan at paglay niya
sa mga ugaling dyo, ang kanyng madals na d pagpanog sa kanilng
tindhan, kapag ang dumudulg doon ay mga ameriknong magagaslw. Ugali
ito ni Elng, hind sapagka't binubulag siya ng "prejuicio de raza"
(alalaong baga'y ang pagtingin sa klay ng balt at di sa katahan
ng isang to,) kund sapagka't ang kanyng kahinhinn ay hind
makababatng malsin ang magagaspng at mahahlay na kilos na
karaniwng gawin dito ng di iilang amerikno.

Si Elng ng ay hind kapra ng mga ibang dalaginding diyn,
na, pagkagt na nang dilm, ay nagpupulhan ng damt sa loob ng
kanikanilng kantina, nagkakaplan ng palbok sa mukh, nagdadamihan
at nagpapalalan ng ur ng mga mister na sa kanila'y nakalilgid,
na anki'y mga song kakwkw-kwkw, aamy amy at didil-dil....

Si Elng ay pot na pot sa mga asal na iyng lubh nga namng
nakaririmrim. Minsan siyng manging sa glit at minsng mpaiyak
sa habg sa mga kadalga niyang halng na halng sa ganganyng gaw,
na kadalasn at sa tuwrang sabi, ay lumalabs na isng malinaw na
pagtitind ng dangl at pri!

Magsbi, kung hind, iyng mga kinasasadlakn ngayn ng pul ng blana.

Magsbi, iyng mga naktikim ng buhay-kantinra sa ting mga
baynbayn.

Iln na sa kanil, ang pang mapawili lang sa tindahan ang isng
ameriknong manglalsing, ay tutultan nang sila'y kuty-kutyin nit
sa likd ng mga salitang "Sweetheart, give me a kiss!"?

Iln na sa kanil ang natulyan na ngang mahagkn ng mga lang?

Iln na sa kanil ang ngayo'y kinikilabtan sa hiy sa ibang to,
sapagka't sa ganit  gayng gab, sil ay nyapus ng mga ganit 
gayng ngro?

At humahangg ba rito ang mga nangyayri?

Bakit at may mga kantinera diyang ngayo'y kaabra-abrasete  kaya'y
kallan sa bagl ng mga itim? Maaring, sapagk't narahiy sa pilak ng
mga ito; dapwa't kadalas'y sapagka't sa ganito  gayong pagkaktaon
sa loob ng kantina, ay may isang milagrong nangyari!...

Mga sawng plad!...

May katwirang lumuh ang isang Elng dahil sa iny!







XI

"AN SABI IYN EH?"


Si Gerardo ay hind sant. Ank din siy ni Eva't ni Adn na kapw
makasalnan.

Toto ng na, para kay Gerardo, Byan ang una at Byan ang hul; na,
ang pagkamakabyan, hind sa salita kund sa gaw, ay siyang damdaming
pinakamahalag at nangangaibbaw sa bo niyang katahan. Toto rin
namn na wal siyang pinakamamahl na pangarap mul sa pagkabat
kund ang maihandg ang iisa niyng pus sa dmban ng kanyng lah.

Dapwa't hind dahil sa laht nang it, ay wal nang maiisip si Gerardo
sa bo niyang bhay kund "bayan." Maminsnminsn din namang masubukan
niy ang kanyang sarili na nangangarap hind sa kandngan ng byan,
kund sa kandungan niyng mga anki'y tlng nagantiantilaw sa lngit
ng Pilipinas... Kataktak kay na ang Gerardong iyan ay maakit sa
bangng humhalimyak ng isng sampagitang nananariw na gya ni Elng?

Oh, si Elng!

Sa kanyng hrap si Gerardo ay nagging makt, nagging mangangarap,
at magiliwin sa mga bulaklk, par-par, tala, btuin...

Ang mabat niyng pus sa harp ni Elng ay kung bkit nagging
manunuks; ang mga payapa't maaam niyng sulyp ay kung bkit nagging
malilikot at mga magnanakaw!...

Silang dalaw ay malaon nang magkaibgan. Hbang lumalon ang kanilang
pagkikilla, ay lalo at llong nasasabk si Gerardo sa pagmalas sa
dilg ni Elng, sa pagding sa mga mahihiwag't matatams niyng
salit, sa pagpkaw sa mga ngiting mangbibhag ng binibining yaon na
ipinaglih yat sa dako pa roon ng hinhn ni Mara Clara...

Nguni't hanggn diyn lang si Gerardo.

Hinahangaan niya ang ganda ni Elng, dapwa't di pa sumasamb.

Siya lang ay natutuw, naiigyang malsin ang himalng yaon ng
Kalikasn.



Noong mangyari ang sigalt sa bahay-pamunan, si Elng ay nakaup at
nannah ng isang pany sa loob ng kanyng tindhan. Ang mukh niyng
kaya-ya, ay minsng magnngning sa lugd, at minsng mangulimlm sa
panglaw. Bakit? Ang kanyng paningn ay lging nakapak sa malay,
bihrang mtigil sa tinatah. Bwa't tong magdan ay kinikilalang
mabti malay pa.

Si Elng ay may inantabaynan; hinihinty niya ang pagdan sa kanyng
tapt noong mainit sa snag ng Bagong Araw na kabatang-bat pa ay
bayani na. Para kay Elng, ang bintang yaon na lging nahahandng
ipram ang lahat maitaguyod lang ang dinuduhging Matwd, ang bintang
yaon na nagsangglang sa dangl ni Julio na kanyng am, ay isa
nang Krsto na dpat niyng iglang, mahaln, itngi, paguklan ng
bwa't patk ng kanyng pagbig, at paghandugn ng bwa't tibk ng
kanyng pus!



Hind nainp si Elng sa pagaanty kay Gerardo, na snapantah niyng
sa paguw mul sa presidencia ay dadan sa tapt ng kanyng tindhan.

Malayo pa ay nakilla na ng binibini ang maglas na tindg nang lhim
niyang kinakaulyaw sa kaibutran ng kanyng pus.

--"Elng!"--ang pagdaka'y ibinati ng binat pagkalapt sa tindhan.

--"Gerardo, halika sandal!"

Si Gerardo'y lumapit at boong galak na kinamayan ang binibini na
noo'y singpul ng gummela, aywn kung dhil sa pagalaalang siya'y
lumbis sa kanyng npakalambng na "Halka!"

--"Ipagpatwad mo, Elng, ang pakikikamy ko sa iy ng kaliw."

--"Bkit? anng mayron ka sa iyng knan?"

Si Gerardo'y nagklay sag.

Inakal niya na isng pagbubuny sa sarli kung ipagttapt ang
tunay na dhil; kaya't ngumit na lang at nasiyahan sa sang
marhang:--"Wal!"

--"O, ay bkit at may tl?"

--"Walng ano man; nkagat lang ak ng putakt doon h... sa pnong
baybas nina Tikik."

Si Elng ay alangng mapangitng alangng maglit. Alam niy, gya ng
pagkalam sa kanyng A. B. K,... na ang mga salitng iyon ay isang
kimpl na kabulanan. Hinagisan muna ang binat ng isang tingin na
wari'y nagssisigw ng "Sinungaling it ah!," bgo sumagt:

--"Putakt? ay bkit at may dug?"

Si Gerardo'y llong namul.

--"Diyat, Gerardo,"--ang dugtong ni Elena--"diyat nam't iyn lang
ay ipagkkail mo pa sa akin?... Sapagka ba nam't ang tumtanong
ay...ah! siya nga pal naman!... Isng walng kabuluhng gya ko,
ay di ng nararpat..."

Ang binatang tigagl na tigagl sa mga salit ng kanyng kaharp,
ay walng naihum kund isng:--"Hindng hind, Elng, oh, hind ng!"

--"Slong na, maaabla ka lang sa akin,"--ang patloy ng binibin na
may kahlong wari'y hinamp.

--"Patwad, Elng!... Binibir lang kita.... Huwg mong damdamn ang
king pagkuklang... at sasabhin ko na sa iyng lahat!"

Isang ngit, isang ngiting malambng na 'kapilas ng langit' ang
nagpahiwtig kay Gerardo na ang pinangambahn niyang nagtamp ngang
tnay, ay nagtamputamphan pal lang.

--"An iyon? Sabihin mo na."

--"Isa lang muntng sgat, Elng."

--"Na namn!"--ang may padap kamy pang sagt ng dalga, na animo'y
noon lang nabatd ang nangyri kay Gerardo, gayng sa katunyan ay
nagmamangmangan siya.

Pagdaka'y  kumha ng isng palanggna, isng boteng may lamng gamot
at saka isng kahitang pun ng blak at pangtal ng sgat.

--"Gerardo"--ang bigks ng binibin;--"nakatupad ka na ng iyong
katungklan; bayaan mo namang tuparn ko ang kin. Lilinisin ko ang
iyng sgat."

--"Oh Elng! Kay gand ng iyong lob!... Dpwa't ikw, muty ng king
byan, linisin ang sgat ng isng abng dukh na gaya ko?..."

--"Kung an-an ang pinagsasabi ng Gerardong it!"--ang tugn ng
dalga pagkatpos na mhagisan ang kasap ng isang napakalagkit na
ttig.--"Tingnn ko nga ang iyng kamay."--At umakmang aabutin ang
sugatng kamay ni Gerardo na dalidali nitng inaurong.

--"Huwag na, Elng; marming salamat."

--"O tingnn mo siy!"

--"Hind nbabagay. Bayan mo n't..."

--"Bayang an? hindi ba't tuw kang magtatalumpat ay
ipinangangaral mo na ang laht ng to ay dpat tumupd sa kanikanilng
katungklan? Hind ba't ito'y katungklan ko? Ako ba'y hind to sa
iyo? Hind ba...."

--"Skat na, Elng, skat na; dapwa't iyang mga sutl mong dalir ay
di dapat marumhn ng...."

--"Diyat nama't ak'y iyng bibigun?"

--"Oh! Hind sa ibig kitng bigun..."

--"Ah, ayko ng nang maraming salit. Ipalnis mo sa akin ang iyong
sgat at taps!"

Si Gerardo'y di na tumutol sa pagaala-lang bak ang nghel na iyn
ay magtamp na namn.

Samantlang hinuhugsan ng binibin ang kamy ng binat, it nama'y
walang tahn ng panunuks:

--"Oh Elng! Sa pinakamallim kong mga pangarap, sa pinakamalyang
galw ng aking gunit, kailn ma'y di ko nasumpungn ang an mang
pahiwtig na sa raw na it ay king mapapalran ang pagkakwang-gaw
niyng mga dalir mong bawa't is ay katumbs ng bo kong buhay!"

--"Palal!"

--"Elng, kasap mo yaring pus!"

--"Sinungling!"

--"Elng, dinggn mo ang isng katotohnan!"

--"An iyn?"

--"Isng damdaming iniingat-ingtan ko at malon ng tinitimp-timp?"

--"Sabhin mo kung an."

--"Huwg kang magaglit?"

--"Bakit kay ak magaglit?"

--"Tatanggapn mo?"

--"An sabi iyn eh?"

--"Ipangak mo muna!"....

--"Na an?"

--"Na iyong tatanggapn!"

--"Kung hind masam'y... tatanggapn ko."

--"Elng, inibig kita!"

--"Ha?"--ang pamanghng sal ng angkn ni Venus.

--"Inibig kit!"...

--"Dhan-dhan, Gerardo! Ikw ay magmunimuni."

--"Walang kailngan, kita'y kilalng malaon na... Ako rin nama'y
kilal mo: sumagot ka. Elng, inibig mo ba ak?"

--"Ay! ang pus ko, Gerardo, ay di na akin; kinus ko siyang ihandg
sa dpat kong mahalin; lumingap sa ib ay di na mangyayri!"

Ang binata'y sandalng nappi. Kinintaln ng isang ttig ang biting
kaulyaw bago tumugn:--

--"Elng, di ko mawatsan ang iyng salit. Ibig mo bagng sabihin
na ako'y wal nang pag-asa?"

--". . . . . . ."

--"Iyon ba ang kahulugan?"

--"Aywn ko."

--"Aywn ko dw!"

--"Ab!"

--"Wik mo'y di na mangyayring lumingap ka pa sa ib? An ang
kahulugn at kangino tumutkoy ang ibang iyan? Sa kin kay, Elng?"

--"Aywn ko!"

--"Si Elng namn! Bkit mo kay pinamamhay ang kalulw ko sa
pangangamb?... Sagutn mo sana ak. Sa akin ba tumutkoy?"

--"Hind...."--ang wari'y wal sa loob na sagt ng binibin.

--"Oh, Elng ko! At ang ibig mong sabhin ay di ka na makalilngap
kanino pa man, lban sa kin?"

Isng busilak na langit ang nabuksn kay Gerardo. Pagdaka'y hinawakan
ang kamay ni Elena at inalapit sa lumulundag niyang pus.

--"Ab! hind!... aywn ko! hind!... ab!"--ang sunod-sunod na
pagbabangong-puri ng dalagang nagppumigls.

--"Ah, Elng! Huwg mo nang ikat sa akin ang tibk niyng iyong
pus. Ipagtapt mo na! Hind mo ba ako inibig, Elng?"

Ilng sandal na napipi ang binibin. Walang malang
isagt. Kundanga'y napasukol siy kaagad! Gayn na lang ang kanyng
pagsisisi. Mangan-nganng kagatin ang tuksng dil na sa pamamagtan
ng isang "Hind", ay isiniwlat ang bong lhim ng kanyng pus!

--"Elng ko",--ang mulng sam ng binat. "Hind mo ba ako inibig?"

Klulw na ni Elng ang tumugn:--

--"Oo, Gerardo, oo inibig kit!!"

Pangahas na lalki! Isng matindng halk at isang mahigpt na ykap
ang pagdka'y ninkaw sa bulaklk na yaon ng Kasilangnan.

Mabuti na lang at wala silang saksi!



Si Gerardo'y umuw noon na taglay ang dalawng pagwawagng magkaib
ng ur: Tagumpay lban sa kasikismo ng isang pinun at tagumpay lban
sa pulutng ng mga naggigilsang kandidato sa kamy ni Elng.







XII

...AT ANG JUSTICA?


Kulng na kulng sa kanyng sild.

Walng humpy nang kayayao't dito. Nakayayang sa bong bhay ang
madadals niyng yabg na ipinagdidinan sa sahg na tabl. Ang mga
lagutk ng kanyng mga abellanang saptos na nanggigipalpl sa putik
ay nakabubulahaw hanggang sa mga nagtutulgang kpitbahay--hanggng
sa mga mank na namamahing sa isng pnong kamatsilng nakatnod
sa trangkahan. Ang mga bint at bisig ay pra-parang naninigs;
ang mga dalir ay tikm na tikm, na anim'y may isang sasaguping
kalban. Minsn baltakn nang paibab ang kamiseta niyang put na pigt
ng pawis; minsng pag-itngan nang higpit ang bigks na nakakabt sa
pantalong kake na dahandhang dumdausds sa kaluwngan ng baywang.

Walng pumuplas sa nakngiw niyang mga lab kundi
pwang pagngingitngt, pawang buntng-hining, pawang mga
"huhm! hm! huhm! hm!"

Walng an-an'y lumapit sa isng msa at umup; pinagbot ang mga
klay na pumapalamti sa mga naglalalimang mat na nagpapahiwtig ng
tatlng gabng di pagkatulg; sinabunot ang mga mapuput niyang buhk;
tiningal ang isng larwang nakasbit sa dinding; kinagt ang lab,
nagbuntng-hining, sumuntk ng bong din, pumadyk, tumindg at
nagyot dito na naman.

--"Hu hm! hm! hm!"--ang mul niyang ngitngit--"Papatayn ko! papatayn
ko! hu! hm! hu! hm!... Nong raw, nong raw hu hm!... ak ang har
sa byang it, o har! har!... Sa king harp lahat ay nanunuy,
laht ay lumuluhd, laht ay "o p" sa kin, walng "hind"
ni "ayko"! Nong araw, hu hm!... ako'y isng don, isng mahal na
mginoo sa mat ng madl.... hu hm! Lahat ay naniwal na ako'y mayman
sa lahat; na ang yman ko ay king nakamtn sa tul ng sarili kong
pwis! hu hm!.... Laht ay naniwal na malinis yaring budh hu hm!...

"Ang mga lihim na pinakatagtag kong mahigpit, noon ay wal kund
akng ak lang ang nakababatd! Hu hm!...

"Nguni't ngayn! ngayn! oh ngayn! hu hm!... Sa kin, ay walng
di umiiring, walng d kumukuty, walang d lumilibk, bawa't mat
ay nsusuklm sa katahan ko, bawa't dil ay ako ang isinusump,
bawa't dalir ay sa kin nakatur--sa akin na kung tawgin ngayn
ay di na "ang kapitan" "ang presidente;" kund ang magnanakaw, ang
magdaraya, ang mmamtay! Hu hu! hu hm!... At bkit ako'y nagkaganit
ngayn? Bakit ako ngayo'y hmak na hmak, dustng dust, mababang
mabab? Sino, sino ang gumanit sa kin?... Hu hu! hm!

"Oh! Pagppapatayn ko ang mga iyn!...

"Oh Gerardo! Oh Rustica! Magsipagtag na kay, mga
walnghiy!... Syang ang king pagkammamtay kapg kayo'y pinatwad
ng aking patalm! !Hu hm!!"

At llong dinalasn ang hakbng, lalong ipinagdinan ang yabg. Walng
an-an'y biglng tumgil.

--"Dapwa't... ako'y ppatay?"--ang kanyang patuloy.--"Diyata't
ppaty na namn ak?... Iba na ngayn ang pamahalan!... Hindi
na it panahn ng kastil! Diyata't ppaty na namn ako?... At ang
Justicia? ang Justicia?"--At muling nag yo't dito ang mistlang ull;
at sa ktatanong ng "ang Justicia?" ay naala-ala tuloy ang pagtatlo
ng isang huklubng pederl at isang binatng independista.

--"Justicia?"--anitng huli sa pagtatalong nbanggit.--"Sa ating
Bayan ay wal pang Justicia! Ni nong panahn ng kastil, ni sa mga
sandalng it ay walang tal at wags na Justiciang umral  umiral
dito. Ang dito'y tinatawag na Justicia, ay Justiciang kbilanin: Ang
isa niyang mat ay dilt, dapwa't ang isa ay bulg. Yaong na ay siyang
ginagmit kapag ang dapat tangkilikin sa isang usapin ay amerikno
laban sa pilipino. Kapag ang dapat tangkilikin ay pilipino laban sa
amerikno, ang malimit hingan ng pasiy ay ang matng bulg!... Ayaw
kayng maniwal?... Ibig ninyng patunyan ko ang pagkakbilanin
ng tinatawag na Justicia ng kasalukyang pamahalaan?... Nriyan
ang huling pagkakabilangg ni Dr. Gmez. Bkit siya hinatulang
mabilibid?... Tanungin ang Kaglangglang na hukm na humtol sa kany,
at sar-sarng kusksbalngos ang imamatwid, dapwa't sumanggun kayo sa
isng malayng pagisip na walng kinikilingan, at inyng mababatid na
ang tunay at tnging dahil ng pagkabilangg ni Dr. Gmez, ay sapagka't
si Dr. Gmez, na isang pilipino, ay iminungkahing magsiakls ang
mga manggaw, na mga pilipino din, sa isang Samahan ng mga puhnang
amerikano!... Iyn ba ang tinatwag na Justicia?...

"At Justicia bag ang naguudyk sa pamahalaang iyn na kupkupn at
panatilihin sa kanyng tungkl ang isang "Ibong Mangdaragit," na upang
llo't llong makapagsamantal at magtub sa kanyng kapangyarhan,
ay nanghihimsok sa di dapat panghimaskan, nagpapasas nang lihim
sa yman ng may yman at umaangkn sa ar ng may ar?...... Anng
Justicia iyn?

"At anng Justicia iyn na pumapatnbay dito sa bawa't hakbng
ng pamunang amerikno?..... Justicia ba ang sakpin ang yaw
pasakp? pagharan ang ayaw pahar kanno pa man, tangi na lang sa
sariling loob?... Justicia ba ang di pagtupd ng pamahalan sa kanyang
pangak sa pinamumunan? Di ba't nangak ang pamahalang iyn na
palalayin ang ating Bayan? An ang ginagaw niya ngayn? Ipinagbabwal
ang ating Bandil; pinannatli ang pagkakatangtang; hinahmak
ang pagkakapantypanty ng amerikno at pilipino; ipinagbabwal sa
kabatan ang kumatig sa Pagsasaril; tinatawnan, tinatwag na ull
ang Byang ito tuwing magbubuks ng dibdib, tuwing ipagtatapt ang
kanyng pinakadalisay na damdmin, ang wags at katutubong pag-rog
sa isng malayang bhay--pag-irog na d magmamliw ni matitinag sa
kanyang pus, bumagsk man ang lbolbong uns at buhawi!....

"At humahangg ba rito ang mga matalinghgang panukal na isinasagaw
ng Pamunang amerikno sa Pilipinas?... At ang Bill Payne? Ang
Bill Payne na madal  malon, kapag nagkatan, ay magiging isa
nang makapangyarhang utos na kailngan yukan at sundn ng Bayang
Pilipino? Ah, ang Bill Payne! Iyan ang pinakatso at pinakadakil sa
laht ng mga binalak na kautusn ng Pamunan! Tagly ng Bill Payne ang
dalawng binh: Bhay at kamandg!... Bhay para sa byang namumun,
at kamandg sa byang nasasakp! Bhay sa mga trust, sa mga puhnang
amerikno na dito'y magsisidags pang sakmaln ang yman ng ating
lup, hititn ang kahulihulhang patk sa ating dug hanggang walng
natitir sa Byan kund ang kanyng balt at mga buto!... Kapg ang
Byan ay nagng buto't balt na lang, kapag nabungkl na ang ating
lup, kapag natibg na ang ating mga bundk, kapg wal nang masasakml
at mahihitt, ay saka, SAKA, SAKA tayo iwan ng mga Trust na iyn,
sak tayo bibigyn ng Pagsasaril, sak ipagsisigwan ng mga angkan ni
Taft na ang Byang Pilipino ay handa, handang handa na sa Kalayaan!!...

"Ngayn, sabhin sa kin kun dto sa Pilipinas ay may Justicia! Itur
sa kin kun san naroon ang Justiciang iyn!"....

Humigt kumlang ay ganit ang mga salitang umuukilkl sa
alala ng walng tgil ng kayayo't dito at ktatanong ng "ang
Justicia?"--Pederl man siy, ay kun bkit nahihikyat siyang
paniwalan ang mga salitng iyn ng isng independista.

Sa di kawasa'y lumpit sa higan, inabt sa kartig na lamensa ang
isang bteng kinadidikitan ng isang larwan ng unggy, at itinungg
ang nangangalingsaw na lamn.

Tumikm muna ng maklim na sinabayan ng lim ring tapk sa dibdib
bgo nhig.

Aywan kung ntulog  hind.

Pagkaran ng may kalahting ras ay mulng binulhaw ang katahimikan
ng kanyng silid.

--"Ha! ha! ha!"--ang kanyng halakhk na pairng mul sa
higan.--"Ha! ha! ha! Npaty na kit, Gerardo, npatay na
kit! Ha! ha! ha! Si nasrang Gerardo ka na ngayn! Madal ang
umtang, mahrap ang magbyad! ha! ha! ha! Sulong, takb, humnap ka
ng Justicia, slong! Di ak natatkot sa justiciang bulg!...

"Ha, Stag? Handiyan ka na pal. Tinaman ka ng.... An k? At bkit
ka nagtataw, ull? Nasund mo na ang ipinagagaw ko sa iy? Npatay
mo na ba? Hind? Syang ang salap ko! Ull ako't pinawaln pa
kit... Ha? At npatay mo ba? Siya ng ba? San mo inabtan ang
walanghiy't dalahirang babe?... Mabti, mabti kang bat!... Ang
kapupunn?... Huwg ka bang apurdo...!

"Juancho! Juancho! Gsing, gsing ka, tamd. Dilt ka na ba? Halka
rini't ikaw ay making... Susund ka, ha?... Pag hindi, basg ang
iyng ulo; hle, lumukluk ka!... Ikaw ay mang-agaw ha? aagwin
mo ha?... Alm mo ba kun bakit?... kun bkit di ka maibig ni
Elena?... Dhil kay Gerardo! Si Gerardo'y pinaty ko, ikw ang umgaw
sa kanyng katipn?... Ha? at nagaw mo na ba?... Mabuti kang bat,
ganyn ang lalki!

"Ha! ha! ha! Busg na busg ako...! Usigin, ipangw, mamaty,
wal na ngayng kailangan sa kin! Ha! ha! ha! Ganp na ganp ang
paghihiganti ko!..."







XIII

SA BAHAY NI PEPE


Utang sa skap ni Gerardo at ng ilng kabinat niy, sa di kawasa'y
ntatag sa Libis ang isng kapisnan na pinamagatng "Dakilang Mith."

Kagya ng laht ng mga samahng pilipino, ang "Dakilang Mith" ay
ulirn sa glas at sigl nong kanyng mga nang buwn.

Nong mga nang buwn, ang kapisanan ay maklaw sanglingg kung
magplong, at ang bilang ng mga nagsisidal sa mga plong na it ay
di lumilit sa tatlongp.

Nong mga nang buwn, ang mga talumpat, pagtatlo at ang mga blak
na inihaharp tuwng magpuplong ay punng-pun ng mahahalagng lyon
at madlng kaparanang magagmit upang lalong mapalsog at mapadakil
ang kapisnan. Nriyan ang pagtatay ng isng akltn (biblioteca);
nriyan ang pagbubuks ng isang paaraln sa gab, na walng pa;
nriyan ang pagpapalabs ng isng pahyagang-lingghan; nriyan
ang pagdados ng mga paplong; nriyan ang mga sr-sarng campaa
lban sa Bisyo--laban sa sugl at sbong--laban sa mga mahahlay at
di wastng kaugalan, hlig, atb.: at nariyan ang kung an-an pang
matatyog na panukal.

Ang lahat ng kasiglahng it na napagmlas sa lob ng "Dakilang Mith,"
nong mga unang buwn ay lubhng ikinaalw ng mga nagsipagtatg sa
kapisnang iyon. Nakit silng umasm-asm sa isng maligyang bkas
at napaniblos sil sa pag-sang madal  malon ay mlalasp nil
ang masasagnang bnga ng kanilng mga pinuhnang pgod.

Dapwa't ay! Katlad ng isng kimpal na kugon, na pag sinilabn ay
minsan siklb lang at wal n, ang kapisnang iyn ng mga nturang
pag-sa ni Rizal (pa naman!), pagkaran ng mga nang buwan, pagkatpos
na makapagdos ng ilng saywang malalak, nang isasagaw na ang mga
panuklang binalangks ng bong spag at talno,--ang kapisnang iyn
ay biglng dinataln sa no ng karumaldmal na kamandg ng panglalamg,
pagkahap at pagwawalng bahal ng hlos laht ng mga kanib!

Sinimuln n ang isang bhay kapisnang kukutpkutp, kagya ng isang
law na nauubsan ng langs.

An mang pagsusumkit ang kalasagin ng Pngulo at Kalihim, ang
bahay-kapisnan ay lging alg-alg tuwng tatwag ng plong. Laht
ay nangangakng ddal, dpwa't pagspit ng oras ay plad na plad
n kung sumipt ang samp.

--"An ang dpat gawin pang maipon ang mga iyn?"--It ang
pabuntng-hiningng tanng ng panglo ng kapisnan.

--"Upang maipon?"--ang sambt ni Gerardo na kanyng kaharp,--"kung
pang maipon lang ay may isang parang madal. Bkas pist din lang
ay iklat ntin ang balit na sa kingabihn ay magkkaron sa iny
ng isang malakng saywang handg sa Samahn. Anyayhan ang mga
kinallituhan diyang binibin, ang laht ng mga makiksig sumayw,
at maniwal ka, katto, na mammun ang iyng bhay... Pag handon
ng laht ay paalisin ang orksta at simuln ang plong."

At ganit nga ang kanilng ginaw.



Madilmdilim pa kbuksan, ay sumabog na sa imppawd ang balit na sa
ika 7 oras ng gab ay magdados sa bhay nina Pepe ng isang maringal,
at mahabang saywan na handg ng panglo sa masisipag na mga gino
at binibinng bumubu sa "Dakilang Mith."

Hind nagkabul ang hul ni Gerardo. Orasyn pa lang ay pulpulutng
na ang mga panahing nagsisiratng. Ika 7 ras na ganp ay natitipon
don ang patnap sa limangpng kanib sa "Dakilng Mith."

Laht ay galk na galk lubh na ang mga binat. Walang lab na di
nakangit, walang matng di nagniningning, walng klos na mabgal. At
sino ng namn ang di maggalk, alng pus ang di llakasn ng
tibk, kannong damdmin ang di mapupkaw sa llim ng mapanghalina't
malalagkit na ttig, at sa halk ng bangng nnukal sa mga sutlng
tallot ng mga gayng "bulaklk ng bhay" na doo'y nalilig sa
mahnhing liwanag ng mga "Reina de las luces"? At sinong mahiligin sa
sayw ang makukuhang magtulug-tulugan, kaninong mga pa ang mapapakal
sa gayong idinulsdulas ng sahg na binudburn ng pirpirsong ballena,
sa inihab-haba't inaluwang-lwang ng pagssayawng salas sa anyya
ng malalambng na tugtging handg ng orksta?



Ik 7:15 na ng gab, nguni't ang saywan ay di pa pinassimuln. Hlos
laht ay inp na inp na. Dngan lang at sila'y nadadag ng hiy,
marami na san ang nagumikit non sandalng iyn, khi't na walng
anyya  pahintlot ng may bhay.

Samantalng naghihinty ay makinig tyo sa mga sli-salitan.

Sa isng slok ng salas, ay nakaupng magkaharp ang dalawng binibin
na kung mmasdn ang kanilng mga mukh, ay mapaghuhlong sila'y may
isng mahalagng bagay na pinagusapan.

--"Bkit, Pacita,"--ang bigks ng isa,--"bakit wik mo'y di ka na
makapagaral?... Syang na syang pag nagktaon!"

Si Pacita'y isang bulaklk na kabubuk pa lang. Lalabing-apat na taon
ang kanyang gulang.

--"Wal akong magagaw, Elng. Ang mga ttay ang siyng yaw pumyag
na ako'y magpatloy."

--"Ayaw pumyag?... Diyata't yaw pumyag? At an namn ang dahil?"

--"Ang sabi nila'y sapt na sapt na ang kaunt kong ntutuhan sa
Primary grade; na ang isng babe raw ay di kailngang mag-ral
nang matagl, skat na lang ang siya'y matutong sumlat at bumsa;
wal raw siyng katungklan kund ang maglnis, maghsay at tumo sa
bahay; maglingkd sa kanyng mga maglang at aswa, at mag-alag sa
mga ank kun sakali't magkaroon."

--"At pati ba namn ang mga tatay mo, Pacita, ay napaddaig sa mga
ganyng bulg na paniniwal na dpat sumpain ng lahat! Diyat namn
at tayng mga bbae ay di kailngang mag-ral ng anomn mliban
na lang sa pagslat at pagbsa ng kaunt? At ang karunngan sa
isng wast at ginhwang pamumhay, ang mga mararangal at tumpak na
paguugali, ang mga katungklan natin sa Kapisanan, sa ating byan,
at sa Sangkatahan--ang mga bagay bng iyn ay pagpipikitn na natn
ng mat, di na natin paguuklan ng panahn?

"Laking kamalan!

"Tnay ng na katungklan ng isng in ang mag-lag sa kanyng mga
ank; datapwa't ang pag-aalag sa isng ank ay di basta't siya'y
palakihin, padamitan, pakanin, iligts sa mga sakit, sundin ang bawa't
maibigan at palakasin ang kanyang katawn. Hind, hind humahangg
ryn ang mga katungkulan ng in sa ank. May ib pa siyng tungklin
na lalong dakil!

"Ital sa noo at pus ng ank, sa pamamagitan ng halimbaw, ang
katotohnan na siy ay tong malay, may pri, dangl at mga karapatn;
na wal siyang Diys  panginon sa ibbaw ng lup kund ang sariling
Bayan, ang dakilng Matwd, ang Katotohnan at ang Katungklan; na
ang to ay dapat mnang magpakamaty bago siya manakwan ng kanyang
kalayan, bago madungsan ang kanyng dangl, bago siy mahubdn
ng kanyng mga karapatn, bago umiwas sa isang katungkulan, bago
mmalas na ang Bayan niya'y talnan at ab, bgo makitang ang matwd
ay nilulpig at binabaluktt ang katotohnan... Ikintl sa kanyang
diw sa pamamagitan ng halimbaw, na ang panahon ay gint, at dahil
dito'y di dapat sayangin sa mga halng na pangarap kund ggulin sa
mga bgay na pakikinabngan niy at ng kanyng mga kapw; na ang to
ay di nilalng upang mabhay at pagkatpos ay mamatay, tulad sa mga
gamgam; kund upang sa pamamagitan ng kanyang laks ay makatulong
siy, kahima't gabuhangin lang, sa lalng ikasuslong at ikadadakil
ng Sangkatahan. Iyn at marami pang katulad niyn, ang mabibigat na
tungkulin ng in sa ank. At ngayon ay aking itintanong: An ang
magagaw ng isang inng hangl sa harp ng mga ganyng katungklan?

"Sinasbing katungklan ng isang babe ang maglingkd sa kanyng
mga maglang at kabyk ng dibdb. Mabti! Nguni't di masasbi na
it ang hanggn ng katungklan niyng paglilingkd. Bakit? Sapagk't
gaya rin ng mga lalaki siya'y may isng Inang Byan na dapat niyang
lingapin.--May isang Lupng sinilngn, Lup na kanyng pinagkuknan ng
laht ng ikabubhay--Lup na tinubun at kinalibingn ng kanyang mga
nun! Di kay marpat na ang Byang iyn ay kany ring paglingkurn,
at paka-ibiging higit sa sariling bhay, higit sa kanino man, higit
sa kanyng mga maglang, aswa't mga ank?

"Oh Pacita! marmi pa sa ting mga matatand ang di nakababatd sa
di mapupuwng na katotohnan na ang katubsan ng Lah ay nasasakamay
din ntin na magiging mga in sa araw ng bkas!..."

May iln pa sanng paghahak na inulat si Elena; dapw't sa llapit
noon sa dalawang magkaibigan ang isang binat na nang masulyapn ni
Elng ay biglng nagpapul sa kanya nang gayon na lang at ikinputol
tuloy ng salitaan nila ni Pacita.



Iwan ntin silng tatl, at tayo'y making sa
bulngbulngan sa kabilng pnig ng salas. Pulos na lalki ang
nhandon. Pinagkkalipumpunn nil ang isng malpad na papel na
nakapak sa dindng at kinatititkan ng salitng programa. Sa ibab
nit ay ipinaalam na ang saywan ay bubuon ng labingnim na Waltz,
labindalawng two-steps at dalawng rigodon.

--"Ano't may rigodon pa?"--ang payamt na tanng ng isng naka-lana
sa kanyng klapit--"Que torpe! Anng mahihit sa rigodon?... Wal
kund.... kamy. Mapapgod ka ng walng... saysy. Nakaaaksya ng
panahn! Kalukhan sa kin iyn!"

--"Masam namn ang walng rigodon, katoto,"--ang sagt ng isng
naka-trnong-itm.--"At si Choy?"

--"Que Choy ni que bchoy!"--ang ngil ng naka-lana, at hinagisan ng
dalawang ingos ang isng naka-kakeng kulot ang buhk na sa pagka't
lubhng mahiluhn ay walng inabangan sa aln mang sayawan kund ang
pasimulng-tugtg ng mga rigodon. It ang si Choy na noo'y kasalukyang
nagpapantng ang mga taynga, sapagka't malaylay man siya'y kanyang
naulingan ang salitaan ng dalawa. Mangannganng sugurin ang naka-lana
at sikangan ang walng pitagang bungang nit. At kamunt na ngang
manugod noon ang ating si Choy, kund niya naala-alang gagaw siya
ng malakng kahiyhiy, at kund niya nataunan ang isang malambng na
ttig ni Mameng--ttig na wari'y inahihmok sa kanya ang, "Pacencia,
Choy ko!"...

--"Pero, demonyo!"--ang mulng putk ng naka-lana--"An ang
hinihinty nitng  si Pepe?... Bakit yaw pang simuln ang saywan,
diantre?.... Co--! naghihintay ang mga visita,--pu--!"

--"Huwg kang mainip, katto"--anng naka-itm--"huwag kang mainip
at ssapulan na raw!"

--"Ssapulan! pero kailn pa? demonyo!"

Isang binat ang non ay pumagitn sa karamhan, at pagkatpos na
makaup ang lahat, ay bumigks ng ganit:--







XIV

AKO'Y NANGANGAMBA!...


"Mga binibin at ginong kanib sa 'Dakilng Mith':--

"Kayng laht ay pumarito na tagly sa pus ang masarp na pag-sa,
na tyo'y uumaghing pra-pra sa pagpapasas sa isng malambng na
syawan. Hind kay mabibig mga ginong magigitng.

"Syawan at walng ib kund saywan ang inyong ipinarito, kaya't
syawan at walng ib kund sayawan ang dito'y ting pagdudumugan.

"Akin lang ipinagpapauna na ang syawang it ay kakaib sa lahat ng
syawan na inyng alm. Wik ng'y, bgong sistema; mapaplad kayo
sapagka't kay ang unang makakkilala sa kanya!

"Sapagk ng't bgo, ay kailngang siya'y ating ipaaninaw mabti. Sa
saywan pong it, mga gino at binibin, ay hind mga pa, kamy at
baywang ang magsisiindk. Ang dito po'y magpapakitan ng glas at
kisig, ay ang mga dil't ngal-ngal; kaya't sayawan ng mga dil't
ngal-ngal ang sa ngayng gab ay siyng yyang sa bhay ng ating
panglo!"

--"Nilint... na!!"--anng naka-itim.

--"Pero que bruto"--ang tugon namn ng galt sa rigodon.

--"Batid ninyng laht mga binibin at gino,"--ang patloy ni
Gerardo--"na dito sa ating byan ay may isang kapisanang di pa
nalalon ay tinay ng kabatan. Batd din ninyng lahat na sa mga
sandalng it ang kapisnang iyn ay kasalukyang naghihilik sa llim
ng pagkahimbing.

"Ang di na yat makasanglibong pagtawag ng plong na laging nabibig,
ay labis na nag-uulat sa katotohanang it. Ang pagkakabitin sa
impapawd ng lahat ng mga panukalang inaharap at pinag tbay sa lob
ng kapisanan, ang pagkabig ng aklatang itatatag, ang pagkabig ng
phayagng pallabasin, ang pagkabig ng mga paplong, ng paaraln
sa gab, at ng mga kung an-anng campaa na sagn sa hangin--ang
laht ng iyn mga binibin at gino, ay isa pang di mapupuwing na
saks ng pagkaring mantikang-tulg ng ating Kapisnang kaglatglat
nong kanyng mga nang raw!

"Sa gitn ng ganitng kalagyang dpat ikahiy ng kabatang Libs,
sno ang ting dpat sishin?

"Ang mga nangungulo sa kapisnan?

"Ak na malon nang nagmamasd sa ginagaw nilng pagtupd sa
kanikanilng tungklin, ay walng liklik na makakapagsbi na ang
mga ginong iyn ay nagaw n ang lahat ng abt ng kanilng kya.

"Ipinattpad ng panglo sa ting mga kaanib, ang palatuntnan at mga
alituntnin, dpwa't ayaw tyong magsisund! Kanilng iminumungkah
na isagaw ang mga panukala't btas na pinagkayarian ntin, dpwa't
ayaw tayong magsikilos!

"Tumatwag ang kalihim ng plong raw-raw halos dpwa't ayaw tyong
magsidal!

"Mahsay na hinihing ng Ingat-yman ang ambag sa bawa't buwan ng
bawa't isa, nguni't tin siyng pinagttaguan!

"Sno ngayn ang dpat managt sa pagkadiwar ng kapisnang it?

"Sno ang dpat lagpakn ng ating pagsisisi kund tyo rin--tyo
na bubu ng isang kautusn at pagkatpos ay tyo rin ang sa kanya'y
susay?

"Sno ang dpat nating sumpin kund ang tin ding mga katawn--Tyo,
na lilikh ng isang matyog na panukal para sa ikabubuti ng bayan at
pagkatpos kapag isasagaw n, ay tayo rin ang kaununahang malulul,
ang kaunaunhang uurong?

"Sno ang dapat managt sa laht ng it, mga gino, kund tayo
rin--tyo na kadalasa'y dahil lang sa kaunting sakt ng ulo,  kaya'y
ng ngipin,  dlo ng kuk; dahil lang sa kauntng uln, sa kauntng
nit ng raw, sa kauntng antk, sa kauntng lay ng pagppulungan,
sa pagkawalng mkasma,  sa pagkawalng mabuntutan--dhil na dhil
lang diya'y di na tyo magsisidal sa plong?... Samantalng kpag
isng syawan ang atng ddayhin, ay sumasagas tyo sa uns at
buhwi, nawawal ang sakt ng ulo, napapaw ang antk, di iniind
ang nit ng raw ni sinusukat ang lay ng pagdaraanan!!

"Sino ang dpat kilabtan sa hiy kund tyo rin na kung makasip
mang dumal sa plong, ay panayon na lang mga hul--panayn na lang
animo'y mga khol?--Tyo na muntng maantig ang buls, munting mahingan
ng maipagtatawid bhay ang kapisnan, ay magppakalay-lay na di na
maaphap kahi't na nakakayanan ang halagng hinihing? Samantalng
kapg ang isng syawan ang paguuklan, ay malwag na malwag at
galk na glak tyong nagkakalob ng pso, piso't isang salap,
at kung minsan pa'y hanggang dalaw!!

"Ah, mga kabbayan!... Kung ang mga katotohanang it na sakdl
ng papat ay nakasusgat sa inyng mga damdmin, ako'y di
nagsisisi! Tinutupd ko ang king katungklan!

"Karpatdpat at kailngang mabatd nating laht ang hubd at wags
na katotohnan, na, ang kabatan sa bayang it ay klang pa ng laks,
kulang pa ng tyag, pagtitiis, at siglng walng mliw! Wal pa ditong
tunay na kalakasan ng loob na kinakailangan upang maisagaw ang isang
adhikng mataas!

"Ah, Kabatan, Kabatan! Kay laks mong mangrap, dapwa't kay dal mong
masawan, kay dalng manglum ng iyong pus, kay dal kang panghinan
ng thod!...

"Iyn ba ang kabatang pinangpangrap ng Dakilng Rizal?

"Iyn ba ang kabatang inaasahang ttubs sa Byang it na ngayo'y
nbibingit sa bangin ng kamatyan?

"Iyn ba ang mga kawal ng tagumpay Bukas?

"Ah, Kabatan! kung ang mga malilit na kapisanan ay di mo
mapagtiyagaang buhyin, papano kayng pagbhay ang iyong ggawin sa
isng Bayang malay?

"Kaunti pang paghuhunosdil, kaunti pang paglingap sa dangal ng
katungkulan! Kaunt pang pag aalala sa kinbukasan!

"Samantlang ikw, Kabataan ay walng hanap kund say at ligaya,
samantlang di ka natuttong umibig sa walng likt na pagpapgod,
pagbabat ng hirap, at pagsusung ng klay; samantalang, di ka
natuttong tumalikod sa mapanghalinang kawy ng mga bulaklk, sa
matatamis na awit ng mga sirena, pang makatupd sa isng katungklan;
samantalang ikw ay nabbuhay sa himpapawd ng mga pangrap at di
sa prang ng paggaw; samantalang ikaw ay walng loob na ukol sa
sarili mong bayan ang bawa't galaw ng iyong isip, bawa't tibk ng
pus, bawa't sandal ng iyong panahn, bawa't patk ng iyong dug;
samantalang nananatili ka sa mga ganyng kalagyan, ikw, kabataan,
ikaw ay di dapat tawaging Pag-asa ng tinubuan mong lup; ang dpat
itwag sa iy ay Hampas ng Diys sa iyng Lah!"

Pintol dito ni Gerardo ang kanyng talumpat. Dt-dti tuw siyng
magsasalit nang hayg, ay di mabos-bos ang papuri sa kany ng madl;
nguni't ngayn, manong nagtam siy nang kahi't gaputk na palakpk!

Sa mga binat marmi ang sa kanya'y ngungus-ngus at irap-irap;
may ilng dadbog-dbog at bbulong-bulng.

Si Choy ay tuwng-tuw nang maalmang di mtutuly ang ipinangakong
saywan. Kamunt na siyng makalpit sa naka-lana upang ito'y
mbigyan ng isng mabining "Hiilatt!" Ang mukh ng naka-lana ay di
maipint non. Hindi nagksiya sa isinimsimngot at ipinispshe. Sa
huling bahgi ng talumpat ni Gerardo ay walng ibinubug ang
nagkakangngingiwi niyang mga lab, kungd payak na:

--"Suplado! Hambug! Hi...! Palal! Yabang!... Para ka riyang isang
llong na nangangaral sa amin ah! Cu...!"

Pabulng kun bigkasn ang mga salitng it, na anopa't walng
nakriring kund yaong mga malalapit sa kany!

Hind lang ang bibig ng naka-lana ang nangungusap: ang mga mat niya
ay may lalong mahalagng bgay na inihahayg. Ang mga namumutng matng
iyn kun titgan si Gerardo nang siya'y nagsasalit ay parang tumittig
sa isang nag-papalam na bibitayin, kundi man sa isang kabaong na,
sa isang tigmak na sa dug!

Ang naka-lana ay si Juancho!--si Juanchong masidhing kaaway ni
Gerardo sa lahat ng bagay; ang nabigng kandidato sa kamay ni Elena,
ang bunsong kapatid ni Kpitang Mem na kanyang kinasapakat sa madug
niyng paghihigant kay Gerardo!--paghihigantng gganapin nil sa
gab ding iyn!....



Nang matpos ang talumpat ni Gerardo, ang pangulo namn ng "Dakilng
Mith" ang pumagitn. Siy ay isng to na di-masalit; at kung
magsalit man siy ay banayad, parang tinitimbng ang mga sinasbi;
hindi siy gumagmit ng mga salitng labis at di kailangan; walng
bul-bulaklk, walng pah-pahngin, gaya ng daan-daan diyang mga
mananalumpat na tuwing magsasalit ay walang nagagaw kundi lunurin
sa hngin ang sa kanila'y nakkinig. Ang pangulo ng "Dakilang Mith"
(kun ibig ng bumbasa na siya'y lalong mkilala) ay isang nagaaral ng
Derecho sa isang bantg na paaraln sa Maynil; ilang tan na lang at
siya'y ttupad na sa dakilng tungkuling pagtatanggl sa kpwa.--"Hind
bagay sa iy ang mag-abogado, Abraham!"--ang lging iginigiit sa kany
ng mga kaibigan--"Ang dapat mag-abogado ay yang mga tong masalita,
hind ang mga walang kib na gaya mo!" Labis na batid ni Abraham
ang kaululan at kahangalang isinisiwlat ng mga gayng pangungusap;
kaya't lal niyang tiniks. Samantalang hinihigpitn ang kapit niy
sa pagaaral ng Derecho ay lalng pinag-ibyo niya ang pagtitipid
ng salit. Sa paninikis na ito ni Abraham, ay ibig mandn niyang
ipamat sa mga bulg na pag-isip ng kanyng mga kakilla na upang
maging isng mapagwagng abogado ay di kailangan na magng isang
daldalero!... Kay rumami ng namn ang nagkakamal sa bahaging ito
ng Karunngan, ang akal nila'y sa pamamagtan ng isng bungangang
walang tahn ng kbubug, ay mapasusuk ng isang abogado, sa alin
mang usapin, ang kanyng kalban; at ang isang tong bungangero ay
plit na magging isang maningnng na abogado.

Kung gayo'y dapat manding imungkah sa pamahalan, na magtatg ng
isang Escuela de Derecho sa lob ng Hospicio de San Jose para sa mga
nakukulng don, na kahi't nagiisa ay... usp pa rin ng usp!...

Oh, magsipagtahan kay mga long marurupok!

Hind pa niny batd yaong mga palsak na kasabihang: "Ang pantas
ay walang kibo" alalaong baga'y hind daldalero ni daldalera. (He
who is wise, keeps still.) (Hombre de poco habla mucho piensa.) At,
"ang salita ay Pilak (ngun't!) ang pananahimik ay GINTO!" (Speech
is Silver, silence is GOLD!)

Hind pa rin niny batid ang mga katotohnang sumusund:

1.--Na, upang maging pants sa alin mang hnapbuhay, maging sa
pag-aabogado at maging sa pag-memedico, atb., ay dalawng bagay ang
kailangan: Una, Magmasid; ikalawa, Kumuro. Ngayon, ako'y nagtatanng,
sino ang lalong malnaw magmasid at kumuro: ang isang walng humpay ng
katututtuttut,  ang isang tahmik na nakking at umisip, mangat
na tumtingin at tumitimbang sa bawa't tamaan ng mat?

2.--Ang abogado,  sino mang tong di masalit, tangi na lang ang mga
mangmang, ay may panahon upang pagarlan at lubhing mabti sa kanyng
ulo, ang isang pagkukur, bago ihayg; nakapipil siy ng mga salitang
angkp at matitbay; napipil niy ang lalong matbay na paglalahad sa
ibig sabhin. Ano ang ibinubunga? Kaliwanagan! Lakas! Ang kaliwangan
ng pangungusap ay kapangyarhan sa isang pagtatalo!

Samantalang sa kabilang dko, ang isng walng pahinga ng daldl,
tangi pa sa nakayyamt at nakaaaksay ng panahn (hind lang ng
kanyng panahon kund pat ng panahn ng kausap) ay di nagagwing
timbangin at kurung mabuti ang isng bgay bago ihayg; di napipil
ang mga salitang dapat gamtin; walng mahsay at makatwirang
pagkakasundsund ang kanyng isinsalaysy; nlalahk ang mga bgay
na walng kabuluhn at di kalngan, at kun minsan pa'y sa kadalasn
ng salit ay di naisip ni naaalaman ang mga pinagsasab! An ang
napapala? Kahinan! Kagusutn! Kalabuan!

At ang isang abogadong mahinang mangatwran, magust kung umisip at
malbong mangsap ay isng abogadong ... kahabg-habg!

3.--Ang mga abogado na kapag nagtatanggl sa isng pagliltis, ay
walang nallakasn kund payk na pahngin at daldal, mga paikot-ikot
at walng katuturng pangungsap, ay paraparang kinassunukn,
kinarrimarman at hindi pinagddiding sa lob ng mga hukmang inabot
ng liwnag ng siglo XX... Ang tinatangklik, ang kinasasabikn, ang
dindinig, ang kinkilingan, di man sinasady, ng hiyng  simpata
ng isang tal at pants na hukom, at yang abogado na di nagaaksya ng
salit, yang di nagsasalit kundi kailngan, yang maalam ihayg ang
ibig sabihin sa ilan at pinilng salit, yang malumnay, banyad,
dapwa't matibay at matalnong mangangatwran, yang bawa't bigkasn
ay may kahulugn, bawa't isalaysy ay malnaw at mahsay--iyn ang
tnay na abogadong dapat kilalnin ng lahat.

Dpwa't, gliw na bumabasa, tayo mandin ay lubhang napapaklulong
sa pagkakalayo sa sinlid ng ating kasaysyan. Tayo'y bmalik at
pakinggan natin kung an ang ssabihin ng pangulo ng "Dakilang Mith"
sa kanyng mga kasamahn.

"Mga kasma:

"Upang tayo'y magkatipon, at makapagdos ng plong, ako'y nyag na
kayo'y dayin.

"Ang pagdaday ay masam.

"Nguni't kung minsn ay kailangang gumaw ng masam upang matam ang
isang kabutihan.

"Kailangang bariln ng isng pinun ang sundlo niyng tumtakb sa
labann upang ang ib ay huwag magyang umrong.

"Kailangang sugtan ang bat upang mapalabs ang kanyng apoy.

"Ngayon: alam na niny kung bakit kayo'y aming dinay.

"Aykong aksayahn pa ang mahalag ninyng panahn.

"Pasimuln ntin ang plong.

"Mga gino: an ang inyng pasiya? Sa king akala'y ang kapisnang
it ay dapat nang lansagn.

"Dapat lansagn ang sab ko sapagka't walang kabutihan siyang
nililikh; bagkus pa ngang payak na kasaman ang kanyang ibinubunga.

"Sa kapisnang it nagbubhat ang pagbibigtan ng lob, dto nababanag
ang lahat ng mga ugling karumaldmal ng kabataang Libis; dito ndadam
ang marming katotohanang masasaklp na dpat ikahiy ng ating mga
nun sa kabilng bhay.

"Hind kay marpat na lansagn n ang kapsanang iyn?

"Hinty ko ang pasiy ng kapulngan."

Ang kapulngan ay di sumsagot. Ang banyad nguni't matitinding
pangungusap ng pangulo, ang nanginginig niyng bses, ang kanyang
nagbabagang paningin, ay nagpayuk sa lahat. Ni si Juancho, ni si Choy,
ni ang naka-itim ay walng naihum.

Naghahar sa bong bhay ang piping katahimikan. Nakaraan ang limang
minuto; wal pa ring sagt.

Walang kamalk-malk ay nangagtilian ang mga babe.

"Demnyo! Tatay ko! Demnyo! Nanay ko! Demnyong sungayan! Demnyong
may buntot!"--ang sigaw nilng d magkamyaw.

At demnyo ng namn!... (Noon ay kasalukyang nagdadaos ng Karnabl
sa Maynil.)

Sinalbong ng pangulo sa hagdnan ang nakabalat-kay. Isng liham
para kay Gerardo ang taglay niy.

--"Sno kay it?"--anang naka-itim at pagdaka'y lumpit sa demonyo
na nakatingin kay Gerardo samantalang binabasa nito ang tinanggap
na liham.

--"Sino ka bag, ha?"--ang mulng tanong ng naka-itim, at pagdaka'y
sinulot sa tagilran ang nakabalatkay.

--"Aruy! Tinamaan ka ng...!"

Ang aruy! ay ibinunga ng isng tbig ng demonyng nakilit--tabig
na tumam sa sikmur ng pangahas. Dal-dalng umupo ang naka-itim na
tutp ang tiyn.

Humgong sa tawa ang boong bahay.

Ang pangulo ay pumukpk sa kanyang lamnsa. Naputol ang tawnan
dapwa't di ang bulngbulngan, di ang pagsulyp sa demnyo at sa
tinbig niyng napangiwi't skat.

--"Sno nga kay iyan?" ang mulng usisa ng blana.

--"Ah, kilala ko na! iyn ay si Tuny"--anang isa.

--"Hind, si Basio iyn!"--anang isa pa--"tingnn mo't ang katawn
ay Basiong-basio!"

--"Hind; maniwal kay,"--ang sabd namn ni Choy--"iyan eh si
kumpring Kuls."

Mal silang lahat. Si Juancho lmang ang nakababatid kun sino ang
demonyng iyon!

--"Pagsalitan ng natin"--ang bigkas ng isang pingkaw--"Hoy
demnyo! demnyo! magsalit ka ng."

Ang demnyo'y parang bing. Hindi inalis ang tingin kay Gerardo na
pagkatpos na mabsa ang sulat ay lumapit sa may dal at tumanng:

--"Sino kayo?"

Ang demonyo'y parang pipi. Kumumps-kumps na lang at iginalwgalw
ang ulo na tila ang ibig sabihi'y:

"Manog ka sa lupa't don tyo magkakaalam!"

Si Gerardo ay napangit na lang sa ikinumps-kumps ng
nakabalatkay. Dapat kay siyng summa? Tiningnn ang liham at
sandaling nag-alinlngan; pagkwa'y,

--"Tyo!"--anya, at inakbayn pa mandn ng demonyo, bgo sil nanog.

--"Naku! Si Gerardo!"--ang di man kinukusa'y nalaglg sa mga lab ni
Pacita na malakng toto ang tkot sa demonyo, palibhasa't non lang
siy nakakita ng gayng gayk.

Si Elena namn ay putlng-putl; kkab-kab ang kanyng dibdib.

--"Kilal mo ba iyn?"--ang pangatl na tanng kay Florante na kanyng
kaibigan, at no'y kasiping sa up.

--"Hindi, ah!"

--"Masam ang kutob ng king lob. Nagis si Gerardo--Baka siya'y
kung anhin!... Ako'y nangangamb!"...

--"Susundn ko!"

--"Para mo nang aw Florante."

Non di'y nanog ang binat.







XV

"GERARDO, NSAN KA?"


Ang plong na binagabag ng demonyo ay mulng pumayap.

Maging ang mga lalki at maging ang mga babe ay ayaw sumuk; ayaw
pumyag na lansagin ang kapisnan.

Aywan kung dhil sa anng kababalaghn, aywan kung dhil sa talumpat
ni Gerardo  kung dhil sa pagsipt ng demonyo, ang lahat ng mga
taga-"Dakilng Mith" ay nakitan nong mga sandalng iyn ng
isng kaglat-glat na pagbabgo. Katlad sila nina Adn at Eva na
nang mapagkur ang kanilng pagka-hubd ay nangahiy't dlidling
nagsipgtap; katulad sil ni San Lzaro na nang patindigin ni Krsto,
sa kanyng libing ay tumindg ng't muling nabhay. Anopa't sa minsng
sbi, ang naunsiyaming sigl ng "Dakilng Mith" wari baga'y muling
nanariw.

Pinagkisahan na ipatutloy ang laht at bwa't is ng mga panukalng
nabibitin; lalang bag'y ang kol sa paraln, akltan paplong,
mga campaa, atb. At non ding gabing iyn ay nag-ambgan ang laht,
mliban na lang ang iln na talagng ibig nang tumiwalg sa samahn;
kaya't walang kamalk-malk ay nakatpon at skat ang ingat-yman
ng salapng sapt at katamtman upang maisagaw ang kanilng mga
matatyog na pangrap na munt nang mabulk.



Sa hulng bahgi ng plong ay nagkaron ng kaunting pagtatlo;
pinagtalnan ang kung nararpat  hind na ang kapisnan ay manghimsok
sa politika.

Si Faure ay nagsasabing nararpat; at siy ang nagpalagay na ang
kapisanan ay maaring lumahok sa poltika; samantlang sa kabilang
panig si Juancho namn ay nagmamatigs na di nararpat. Itng hul
ay bumigks ng isng mahabng talumpat na dinulhan ng mga ganitng
pangungusap:

--"Manghimasok tyo sa poltika?... Kay samng palagy!... Tyo
na mga batng-bat pa, an ang ting masaspit sa gwaing
iyn?... Huwag tyong pakaslong, mga kabinat, huwg mangahs sa di
ntin kya... Kailangan dito'y mahabng pag-aral, mga malallim na
pagkukur at pag-isip na hing at di hilw na gya ng tin. Ipaubay
iyn sa mga matatand; iya'y di nbabgay sa kabatan"....

Si Juancho ay umup; pagdka nama'y tumindg sa dkong likod niy
si Faure.

--"G. Pangulo"--anya--"di ako namamangh sa pagsalungt ni ginong
Santos sa king palagy; kam ay lging magkalay ng damdmin;
siya'y is sa mga sumsamb sa bandilng yaw hiwalayn ng
mga Pederal; ang nglan ko nama'y nakattik sa plataforma ng
Partido Nacionalista.... Wik niya'y di tyo dpat manghimsok
sa poltika, sapagka't tyo raw ay mga batngbat pa, sapagka't
tayo'y wal pang kya.... Di ko hinahanpan ang gino ng ibng
paghahak.... Walng kya! Iyn ang bukng-bibig ng mga gaya niyng
Pederal at ng kanilng mga am-amhan; iyn ang kanilng pangarap
araw gabi, iyn ang lag nilng naguguni-gunit, dindasl-dasl,
ibinbulng-bulng... Ipinahihiwtig ko sa aking katlo na sa pagnanas
kong pumsok ang kapisnan sa bakran ng poltika, ay wal akng
minimith kundi ang pagsikpang liwangan ang mga tungklin ng mga
mmamyan sa kanilng Tinuban; bakhin iyng ating namamalas ngayng
mga kahlay hlay na pagwawalang bahal, mga kasagwan ng iln sa
ating mga pinun, at ang mga duwg na pagyuyuk ng ulo sa harp ng
mga mapaghar-haran. Hilhin sa liwnag ng raw at ihantd sa mat ng
Bayan ang mga kaway niyng lihim, sina Masasakim, sina Mapagbalatkay,
sina Kukong-lawin. Pukwin ang laks ng lah upng palayasin dito
ang mga dayhang magdaray na sumasalungat sa kanyng pinakammahal
na damdmin at nis, at yumuyrak nang lhim sa karapatn at kalayan
na pamna ng Diys sa kany. Ipala-la sa kanyng lag na ang Byang
di kumikilos ng ganit, ang Byang nagttis sa pagwawalng kib at
nagkakasya na lamang sa lihim na pananangis, kapg siya'y dinudusta,
ang bayang iya'y alpin, busabos, duwg... It, mga kababayan,
ang pinakamimithi kong layunin ng ating kapisnan. At alin ang
kaluluwng may dangal, matand man  bat, na makapagsasabing siya'y
walang laks at kya na tumupad na ganitng dakilang katungklan?

"Mga bat pa raw tyo! Ang isip yata'y puls na matatandng hukluban
lamang ang marnong sumur sa mga bgay na iyn!... Sa isng binat ay
walng dpat makasindk, walang dpat makapgil sa kanyng paglakad,
walng dapat makahadlng sa kaniyang inibig; kaya't wal sa matwid
ang isang magsbing tayo'y walng kya na maghimasok sa poltika."

Si Juancho noo'y kasalukuyang ninenerbyos. Di magkantututo sa
pagsigaw ng:

--"G. Pangulo; hindi ko maayunan ang mga ipinahayag ng hulng
nagsalit, hindi nga po, at maksanglibong hind!!..." (at dito'y
pinanginig pa mandin ang boses na ubos-diin) "Ipinallagay ko pong
ipaliban ang pagtatalo sa..."

Isng malaks na pukpok sa lamesa ng Pangulo ang ikinaputol.

--"Di mattanggap ng mesa ang inyng palagy,"--anya--"sapagka't di
pa napasisiyahn ng pulong ang palagay ni G. Faure na kinatigan ni
G. Lauro."

Dali-daling umup si Juancho. Nagpatuloy ang Pangulo:

--"Mayron pa bang pagtatalo tungkl sa bagay na ito?... Kung wala,
lahat ng umayon sa mungkahi na ang kapisanan ay maaring manghimasok
sa poltika, ay magsitindig."

Sa apat na pu't tatlong kaanib na naroron, ay anim lang ang di
tumindig.

--"Ginong Pangulo"--ang mulng bigks ni Faure--"Ipinallagay ko
p na ang 'Dakilng Mith' sa pamamagitan ng kanyng pangulo, at
kalihim ay magpadal ng isng kalats sa bawa't kapisnan ng kabatang
nattatag sa Sangkapulan, upang sila'y anyayhan na umnib sa tin
sa paghing sa Byang amerikano ng lalng madal at karakarakang
Pagsasaril ng Filipinas."

--"Kinakatigan ko p ang palagy ni G. Faure"--ang pagdaka'y isinunod
ni Pacita.

Laht ng mat ay nakasulyap kay Juancho, na sapagka't leader ng
mga pederal sa "Dakilng Mith" ay siyang lalng may katungklang
sumalungat sa gayng mungkah.

Nakaraan ang ilng sandal.

Si Juancho ay d umimik! Nakapak ang paningn sa kanyng orasn na
para bagng binibilang ang mga tiktak-tiktak! nit. Manak-nakng
tingalan at pakiramdaman ang bubng na pwid ng bhay. Ang bong any
niy ay gaya ng sa isng mangangso, na mul sa malay ay nakiking
sa takbuhan ng mga us.

Sa gayng lagay ni Juancho, ay di niy npapansn ang ikinindt-kindt
sa kany ng kanyng mga mank na ang ibig sabihi'y "Lantakan mo!"; di
niya nararamdamn ang mga kalabt sa kany ng mga nsalikod; di niya
alumna ang pangungunot ng no ng naka-itim na nang di na makapagbat
ay biglng lumundg at bos laks na inahiyw ang isng matpang na

--"G. Pangulo!!"

--"G. Kabyas"--ang tugn namn ng pangulo.

Si Kabyas ay naghgis muna kay Juancho ng isng nanglilsik na tingin,
bgo nagpatuloy:

--"Sa ngalan p ng dangl ng 'Dakilang Mith' ay tinututlan kong
mahigpit ang mungkah ni G. Faure.

"Hind ko mapagkur kung bakit ang isng magiting na ginong gaya
ni G. Faure ay makasip na magharp dito ng isng palagy na walng
kalo-lo at walng maibubunga kund libo-libong pul sa katalinuhan ng
'Dakilang Mith!'"

--"Bravo! Bravo!!"--ang di magkamyaw na sigaw ng mga pederl. Ito'y
lal pa manding nagpainit kay Kabyas.

--"Oo nga p, mga binibin at gino, kapag ang kapisnang ito ay
tinanggp ang palagy ni G. Faure, ang kakamtn natin ay di lang
libo-libo, kund yut-yutng pul!!

"An p ang ating mahihit sakali ma't umanib sa atin ang ibng mga
Kapisnan sa paghing ng karakarakang pagsasaril sa Byang amerikano?

"Didinggn bag tyo ng pamahaan? Makikitngo ba ang pamahalang
iyan sa mga gya nating musms?

"Kung ang Kapulungang Byan ng ay di pinakitunguhan nang huming
it ng Pagsasarili, tyo pa kay?

"Malaking katiwalan ang nilalyon ni G. Faure!

"Kung ang kapisnan ay may talino at dangl, ang palgay na ito'y di
niy sasang-aynan."

Si Kabyas ay naup sa gitn ng bong kasiyahng lob. Si Faure namn
ang tumindg.

--"Mga kasamahan,"--any--"itinatanng ni G. Kabyas kun an raw ang
mahihit ng kabatan sa paghing ng karakarakang Pagsasaril. Hind
pul gya ng maling hingap ng king katlo kund pagpri pa ng ng
ating byan sa ganitong pagkilos.

"Hind man tyo dinggin ng Byang amerikano ay an? Makagaganp
tayo sa isang katungklan! Katungklan ng bawa't to na hingin ang
Kalayan ng kanyng Lup kapg ito'y hand nang lumay. Mga busabos
lang ang ayw huming ng Kalayan. Ang Pilipinas ay malon nang hand
sa isng Malayng Bhay. Ibig ba ntin na ang kabatang Pilipino ay
panganlng mga busbos?

"Hind lang pagganp sa isng katungklan ang nilalayon ng king
mungkah. Ibig ko ring ipamat sa Pamunang amerikno ang katotohnan
na di lang ang mga matatandng pilipino, kund pat ang kabatan ay
nagkkais sa pananalig na ang pagsasaril ng Pilipinas ay dpat
nang ibigy sa kany; at dhil sa katotohnang ito ay panahon na
ngayng ang Pamahalang iya'y magbgo ng kilos; dpat na ngayng
mananga at mag-ral gumlang sa damdming isinisigw ng Kluluw
ng Byang namamanhk sa gitn ng dsa. Panahn na ngayng dpat
ipamlas ng Amerika, di lamang sa harp ng Kapilipinhan kund pat sa
harap ng Sangsinkob, na siy ay may isng psong tnay na bayni ng
Kalayan. Panahn na ngayng dapat isagaw ang pangungsap ni McKinley,
na ang hangad ng Byang amerikano, sa kanilang panghihimasok dto,
ay di ang pagspil kund ang pagpapalay sa mga pilipino, (not as
a conquering, but rather as a liberating nation.) At panahn na
rin ngayng dapat ipagsigwan sa mapagbingbinghang Amrika ang
di maittakwl na katotohnan, na isng panglulpig at wal kund
panglulpig ang maghar sa yaw pahar; na isng sal-ganid ang
pagsikl sa buhay ng may karapatng mabhay nang malay; na isng
sal-hyop ang pagsasamantala ng Malaks sa Mahin!...

"An pa ang hinihinty ng Pamahalang nakassakp? Ibig ba ng
Pamahalang iyn na si Washington at ang kanyng mga kapanahng
namuhnan ng dugo, sa pagtatagyod sa hangd ng byan nila nang
maghimagsik; ibig ba ng Pamahalang amerikano, aking inuulit, na
magsibalikws ang mabubunying kaluluwang it sa kanilng libingan at
siy ay sishin sa di pagtupd sa kanyng tungklin? Alin pang raw
ang ibig dumating? Kun kailan ba pumut ang uwak?"...

Naptol dito ang talumpat ni Faure. Si Juancho non
ay biglang lumundag mul sa kanyng up at nagsisigw
ng--"Sunog! Sunog!! Sunog!!!"

At siy ng namang totoo! Naglilib ang palupo ng bhay!

Nangamutl ang laht. Di magkamyaw ang mga "tubig!" at "Diyos
ko!" Nangagtilan ang mga babe. Nangag-iykan ang mga bat.

Takb rni at takb ron; sigw dini at sigw don.

Nangag-unahn ang lahat sa pagpanog.

Lumalak ang apy! Tupk na ang bubng ng bhay.



Samantalang nagkkagul ang lahat sa lup, doon naman sa itas ay
may ibang nangyayri.

Dalawng to ang nakatay sa pun ng hagdan: isang babe na pinipigil
ng isng lalaki.

--"Elena,"--ang mabangs na wik nitong hul--"sasma ka sa kin 
ikw ay mammatay!"

--"Ull! at sno kang sasamhan ko?"

--"Ang katawn mo  ang iyong bhay!!"--ang muling sigaw ng lalaki
at lalng hinigpitn ang pigil sa kamay ni Elena.

--"Hyop! bitwan mo ak!"

--"Di maaar!"

Sa kapipitlg ni Elena ay nabitwan ng pumipigil ang kanyng
kamy. Hlos palundg na nanog. Nguni't di pa hlos nararatng
ang kalahatan ng hagdn, siya'y inbot na namn ng taksl. Ang
pangingibbaw ng Malaks sa Mahin ay mulng napatunayan.

Sinappo ng lalaki ang binibining nanglalambt; ipinanhk mul, at
saka ipinanog don sa kabilng hagdn, sa bandng likd ng bhay. Wal
don ni isng to, sapagka't ang laht ay nagkakatpon sa harapn.

--"Gerardo, oh Gerardo! nsaan ka?"--ang tnging naisigw ni Elena.

--"Gerardo?, anng Gerardo?"--ang pairng na tugn ng lalaki.--"An
pa ang Gegerarduhin mo ngayn? Si Gerardo'y paty n!"

--"Tampalasang to!!"

--"Yang nanhk kannang sut demnyo ang siyng umuts sa kany!"

--"Oh mga tampalsan!!"

Si Elena ay hinimatay.

--"Lalong mabuti!"--ang sa saril'y nawik ni Juancho, at pagdaka'y
inallan ang abng si Elng sa kalesa niyng doo'y inihandng
talag.--"Kutsero, pika!!"







XVI

SA ILNG NG MGA ASWNG


Ang lham na tinanggp ni Gerardo ay lbis nang nag-lat sa kany na
sa gabing iyn ay pilit siyng makasasagup ng isang kataksiln.

Lbis din niyng alm na ang pagpyag na summa sa demnyo ay lubhng
mapangnib.

Dpwa't umrong sa panganib ay ugal lang ng mga pusong marurupk,
hind ng mga gaya niyng walng tkot na kinikilala kund ang tkot
sa kanilng Diys at Byan; hind ng mga


            "Mapagbirng lag sa tamp ng buhay
            "Mapaglar kahi't sa lab ng hukay."


Ang gab non ay sakdal ng dilim. Sa maulap at masungit na langit,
ay wal ni isa mang bituin.

Nang sin Gerardo ay mapalot na sa gayong kadilimn, ang demonyo ay
nagtumlin ng lakad. Si Gerardo naman ay nagliks din.

--"Sabihin na, pre, kung kayo'y sino;"--ang patawang wika ng binat
sa kanyang kasama.

Ang pagkappi ng demonyo ay patloy pa rin. Walang itinugn kay Gerardo
kund mga di mawatsang bulng; at lalng binilisn ang hakbng.

San sil patngo? It marhil ang ibig na maalman ng bumabasa.

Dapat munang unawain na ang bhay nina Pepe na kanilang pinanggalingan
ay nagisang nakatay sa labs ng byan ng Libis, sa tabi ng isang
mahabng dan na patungo sa Maynil. Mul sa bahay na iyn, ang
isng maglalakbay sa Maynil ay kailangang lumakad ng mga isng ras
bago dumating sa kapw bhay. Ang dang it na patungo sa Maynil, ay
siyng tinatalaktk nina Gerardo. Kalahating ras na silng nagllakad
nguni't di pa tumitigil. Naiinip na si Gerardo, dapwa't gayn na lang
yat ang kagandahan ng kanyng ugal na kahi't ang isng pagkainip ay
ayaw ipahalat kahi't sa isng demonyo. Bukd sa rito'y talag namng
ntigasn niy ang pakikipagtaglan sa kanyng kasma saan man siya
dalhn palibhasa't malaki ang nais niyng mabatid kung tunay ngang
matutupad ang mga sumbat sa kany na natatal sa tinanggp na liham.

Sa di kawasa'y lumik ang demonyo sa isng lands. Ang binat nama'y
lumiko din.

Di nalon at sila'y sumpit sa isng ilng, na dhil sa kasuklan, ay
matatawag nang gbat. Isang bahagi ng ilng na to ay pinangingilagang
lubh ng mga matatakuting taga-Libis tlad ng pangingilag nil sa isng
libingan. Di umano'y may mga lungg don ang mga aswng. Di umano'y
ang mangahas na mglagalg don sa kalalman ng gab ay nawawal't
skat. May mga bboy daw na sungayan, mga kalabw na parang bga
ang mga mat, at mga song singlalak ng kabyo, na paraprang
nanghaharang don.

It ang lugal na tinutungo ng demnyo.

--"Ab pare,"--ang bir ng binat--"baka tayo'y harangin diyn
ng aswang!"

Lalng nagtumlin ng lkad ang demnyo at saka tumigil ng
biglng-bigl.

Dinukot sa buls ang isang aywan kung an, bago inalpit sa mga
lab. Hinipan. Ang tung ay katlad ng huni ng ahas. Noon di'y
pahangos na tumtakbo sa kanilang kinatatayun ang isng... aswng
na kay?... putt na putt ng damit na itm--tulad sa itm ng gab.

Ang bgong-datng at sak ang demnyo ay lumayo sa binat ng ilng
dip, at nagbulungan.

Sandal lamang at ang demnyo'y pasugd na lumpit kay
Gerardo. Sinaklt it sa liig, at sak nagngi-ngitngit na tumanng:

--"Walng-hiy, kilal mo ba ak?"

Kumul ang dug ni Gerardo sa ginawng iyn sa kany. Isang suntk
na bos din sa sikmur ng demony ang kanyang iginanti. Ang lig
niya'y nabitiwan at skat ng pangahs na ngatl na ngatl sa poot,
at di magkantutto sa pagsigw ng sundsund na.--

--"Walng-hiy!! magssi ka n ng iyng kaslanan! ngayn, ngayon mo
ak makikilala!!"

Sa sasl ng glit, at sa gitn ng pagngi-ngitngt, ay di nabat ang
di damuksin ang mukh ni Gerardo.

Si Gerardo na no'y pigil sa bisig ng kasapakt ng kanyng kaway,
palibhas't nadag siy non sa laks, ay walng naitugn kund
mga sip.

--"Ulupng!! mga duwg!! Ganyn ang mga duwg!!"

--"Ppatayin, ppatayin kit, salbhe!!" ... Umrong ang demonyo ng
isng hakbng; itinas ang kanang kamy, at nagpatloy:

--"Nakikta mo ito, ank ng...?"--Non ay kumidlt; at sa pamamagitan
ng liwanag nito, ay napagmalas ng binat ang kakilakilabot na talibong
ng kaaway.--"It, it, ang sa iyo, ngayy uuts! Uuts! nauunawan
mo ba?"

--"Sa mga duwag ak'y di natatkot!"--ang nakabibinging sigaw ni
Gerardo; at bos lakas na nagpumilit makakulagps sa pumipigil sa
kany. Walng nasapit ang abng binat sa mga bakal na bisg ng
yumyaps sa kanyng katawan Isa pang saksi ng pangingibabaw ng
Laks sa Hin!

--"Binagbag mo ang mapayap kong buhay;"--ang dugtng ng
demonyo--"isiniwlat mo ang mga lihim na pinakaiingat-ingatan ko,
ginising mo ang poot sa akin ng isang byang dati'y nakayuk sa aking
baw't maibigan, pinakalaitlait mo ako, pinakadustdust sa mat ng
lahat,--ano ang sa aki'y nallab? An ang dpat kong gawn? Hind ak
isng babe na sa gitn ng pagkasaw, ay masisiyahan sa pagtutukmol,
sa pananambitan, at pananangis! Hind ako ang ull na magsisisi sa
aking mga nagaw; hind ako batng musmos na mapalluhd sa aking
mga ipinahmak pang sila'y hingan ng tawad! Ah, hind!... Ak ay
isng tunay na lalki--isng lalking buhy na lag ang lob!--Ak ang
bantg na si Kapitang Mem na di naguglat kahima't sa kamatayan! Ak
ang lalki na marnong maghigant!!... Ah, walng hiy! Tlastasin mo
na isinump ko ang ikw ay patayn! patayn!! patayn!!! Unawin mo
patayin!!! Nrito, nrito ak, nrito si Kapitang Mem upang tumupd
sa kanyng sump!!"

Mulng itinas ng sukb ang knang kamy; dpwa't ang karawaldawal na
nis ay di nagwag!... Isng sing-bils ng kidlt ang noo'y namagitn,
pumigil sa nakayambng kamy, at umgaw sa matlis na patalm.

Sa sumund na sandal, si Kapitang Mem ay nbulagt. Si Gerardo'y
ligtas; iniligtas siy ni Florante, na sa gitn ng gayng kabayanihan
at pagwawag, di kinukusa'y napasigaw ng--"Oh mga swail!! Ang Diyos
ay hind natutlog!"

Nang mmalas ang pagkaktimbuwng ni Kapitang Mem, ang kanina'y
pumipigil kay Gerardo ay kumaripas ng takb.

Sinundn siy ng dalawng magkatto, dapwa't di inabutan. Biglng
nawal. Kinupkp ng dilm!...

Oh ang nagagaw ng dilm ng gab!

Ang kadilimn bagng iya'y nilalng na talag pang makatlong sa
mga karmaldmal na adhik, at mapagtagan ng mga sukb?

Kung tnay na ang Diys ay siyng lumalng sa kadilimng iyn, .... ang
katotohnang it, kung katotohnan ng, ay nakapagpapa-alinlangang
lubh sa pagka-makatwiran ng Diys na iyn!...







XVII

DIYATA'T BUHY KA PA?


Dumating ang magkatoto sa mahabang daan na patungo sa Maynil.

Kaginsaginsa'y naulinigan nil mul sa malay ang isang sasakyang
humahagunot... Lumalon ay lumalakas, sa kanilang pakinig, ang
kalugkog ng mga gulong; lumalaon ay tumitingkad, sa kanilang paningn,
ang dalawang ilaw ng sasakyan. Di nagtagal at nlapit ang kalesa
sa magkaibigan.

Tumingin ang dalawang binat sa loob. Nakilala nila ang lulan: si
Elena at ang taksl! Nagulamihanan si Gerardo. Natigilan sandal, at
... kagaya ng isang ulol na hinagad ang sasakyang lumilipad. Sinundan
siya ni Florante.

Sino ang makatatatp sa makamandg na mga damdaming noo'y gumigiyagis
at sumsakal sa pus ni Gerardo?... Oh! Diyat? Ang kanyang kasi sa
piling ng ib, sa piling ng isang kaaway? Diyat? At sa gayng dilm
ng gabi? At sa gayng mga pook?... Oh! Kataksilan!... At yaong mabils
na takbng iyon, an ang kahulugan?...

Paninibugh, poot, pagka-aw sa kanyang irog, ay sunod-sunod na
dumatl sa bo niyang katauhan. Ang sigaw ng kanyang dangal, ng
dangal ng kanyang pagkalalaki, ay daglng pinukaw ang bangs at init
ng silangan niyang dug, pinaw ang pagkahap ng kanyang katawan,
at nagdulot ng ibayong laks at sigl sa nanglulumng dibdib.



Walng tugot ng katatakb ang dalawang magkatto. Lumalaon ay lumalaki
ang pagitan nila at ng sasakyan. Sasabihin ng mga pusng mahihin,
na sila'y wal nang pag-asa. Dapwa't di gayon. Sa mga kawal na iyon
ng kabayanihan, ang pag-asa sa isang pagwawag ay lalong kumikinang
at nagbabaga habang nappabngit sa panganib, pagkasaw at kamatayan.

Talagng ganyan ang mga bayani!

Talagang ganyn ang mga naghahabol at umuusig sa ngalan ng Matwd,
sa ngalan ng Dangl, sa ngalan ng isng dalisay na Pag-ibig! Parating
buhy ang Pag-asa! Papaano'y buhy na lagi ang pananalig na, sapagka't
katwiran ang hnap, ay may isng makatwirang Bathal sa Langit na sa
kanila'y tutulong at magdudulot ng tagumpay.



Pagkaran ng ilang sandal, ang sasakyng hinahbol ay sumapit sa
isng tuly na lum. Sa isng dulo ng tuly na iyon ay may isng
malakng btas na, sapagka't di pa natatagalan ay di alm ni Juancho,
ni ng kutserong si Kik, ni ng kanilang kabyo.

Nangyari ang di hinihinty: Ang mga pang unahn ng hayop ay tumam sa
butas,--kaya't dagling napatigil. Ang kabyo ay di makabngonbangon
sa pagkasubsob. Nagkangbabal ang latiko at nagkangmamlat si Kik
sa pagsigw, dapwa't maanong natinag ang hayop sa pagkpangaw!

Si Juancho ay galt na galt sa kanyang kutsero. Bumaba sa kalesa at
pagdaka'y binatukan nang makalawa ang abang si Kik.

--"Torpe! animal! bruto! Mangutsero lang ay di ka marunong!... Bakit
di kalagin ang tirante, cabrn?"

Si Kiko nama'y susukot-sukot na isinauli ang latiko sa lalagyan,
at saka susukot-sukot ding kinalg ang tirante. Kay bait na
tao! Pagkababbab ng loob! Kay gandang ugal! Mga taong gay niya'y
dapat pagkawang-gawaan ng lahat ng mga nangangarap at nagmamalasakit
sa isang maligayang bukas ng Bayang Pilipino! Dapat patulugin ang mga
taong ganyan sa isang palasio na may isang dinamita sa ilalim!... Ang
busabos ay busabos lang ang iaank!... Kung kay may mapangbusbos
na panginon, ay sapagka't may napabubusabos!...



Samantalang tinutupad ni Kik ang banal na utos ng kanyang mahal na
amo, ay siyang pagdating ng dalawang binatang hangs na hangs.

Lumapit ang isa kay Elena na noo'y nakahilig sa loob ng sasakyan at
kasalukuyang hinihimatay na naman, samantalang ang isa nama'y sinugod
si Juancho at pasigw na tumanong:

--"Sno ka?"

--"At ikaw, sino ka?"

Si Juancho'y biglang napaurong ng mamalas ang tindig ng nangangalit
na si Gerardo.

--"Ha? Gerardo?"--ang kanyang pamanghang tanng.--"Diyata't si Gerardo
ka? Diyata't buhy ka pa?"

Inaunat ni Gerardo ang kanang kamay na may pigil na isang patalim at
nanginginig na nangusap:

--"Taksil, an ang ginaw mo kay Elena?... Sumagot kaagad  ikaw
ay mammatay!"

Si Elng noo'y nasaulian na ng diw. Nadinig niya ang boses ni Gerardo;
at nakilala ang kanyang irog na ibinalitang namatay. Lumuks ang
binibini sa kalesa at hihikb-hikbng niyakap ang binat.

--"Oh, Elena!"--ang mapanglaw na bigkas ni Gerardo;--"An ang ibig
sabhin ng lahat ng ito?--Ako'y nmamangh!... Bakit ka npaparito?"

--"Ginahs ak ng tong iyan!"

--"Oh tampalasang lalaki! Walang pus! Di mo na inalalang ak ay
may kamay!"

Ang mapusok na binat ay biglang lumundag sa kinatatayuan ni
Juancho. Tangka niyng itarak sa dibdib ng sukb ang hawak na
patalm. Dapwa't di it nangyari. Si Elena ay namagitn.

--"Gerardo, oh Gerardo!"--ang kanyang hibik;--"huwag kang papatay ng
iyong kapw, tanging pamanhik!"

--"Bayaan ako, Elena!--Alam ko ang aking gingaw!--Pumatay ng kapw
ay di laging kasalanan!--Ang kamay ko ay di nangngimng magpatul
sa dugng maitm!--Inibig ng lalaking it na iluks ang iyong puri,
at nang sa gayo'y madungisan ang aking karangalan!"

--"Ha! ha! ha!"--ang pairng na halakhak ni Juancho--"Tinatawanan kita,
Gerardong hambog! ha! ha! ha!"

Muling sinugod ni Gerardo ang kaaway, dapwa't namagitnng mul
si Elena.

--"Giliw ko, nalalabuan ka ng isip, napadadaig ka sa kainitan ng
iyong dug; huwag oh, huwag! Maghuns dili ka!"

--"Bayaan mo ak Elena!"

--"Gerardo, may mga hukuman, may Justicia, may Diys!"

--"At may Juancho na di nagugulat sa sanglibong gya mo, palal!!"--ang
pagdaka'y isinabad ng swail.

--"Diyat, Elena, at ipagtatanggol mo pa ang isa kong kaaway?"

--"Hind ko ibig na siya'y ipagtanggol. Ang kalulwa mo ang siya kong
alala. Ayokong madungisan ang kanyang linis; ayokong sumuway siya
sa bilin at utos ni Bathal!"

--"Malay, Elena malay sa akin! Ni Dios, ni ikaw, ni sino pa man ay
di ako dapat sisihin sa aking gagawin!... Malay!"

Nagpumigls si Gerardo; nabitiwan ni Elena ang kanyng katawan,
dapwa't hindi ang kamay na may hawak sa sandata.

--"Pumayap ka, Gerardo! Huwag mong ikikils ang iyong kamay, kung
ibig mong huwag akong masugatan. Bitiwan mo iyng patalim,  mahihiw
ang mga dalir ko! Bitw, aking irog, bitw!"

Sumuk din sa waks ang kapuskan ng binat.

--"Duwag! ha! ha! ha! talag kang duwag!"--ang sigaw ni Juancho na
anaki'y isang bukod na matapang.

Si Florante na mul nang dumating sa tulay ay di umi-imik, ngayo'y
humarap kay Juancho at banayad na nangusap:

--"Ang to ay malay hanggan siya'y gumagalang sa matwid; kapag
binaluktot niya ang katwiran, kapag siya'y lumabag sa makatwirang mga
utos, ang kanyang kalayaan ay dapat bawiin. Ikaw ay sumalansang sa
inaatas ng matwid. Kami ay may karapatang kumatawan sa Justicia. Isuk
mo sa amin ang iyong kalayan."

--"Ha! maginoong Florante! At sino p kayo na aking susukuan?"

--"Walang maraming salit! Sasma ka sa hukman  hind?"

--"At sino p kay na aking ssamahan?"

--"Mga kapantay mo, na ngayo'y may karapatng makapangyri sa
iy!... Sasma ka  hind?"

--"Baka ikaw ay nahihlo!"

--"Sumagt ka ng tapt, sasma ka  hind?"

--"Hnd!!"

--"Ulol! Ibig mo pang ikaw ay gamtan ng laks?"

--"Hitsura ninyong iyn ang aking uurungan!"

Si Juancho ay naglils ng manggs at inawaswas ang kanyng sundang. Si
Florante nama'y biglang inalantad ang dala-dalang talibng na inagaw
kangna kay Kapitang Mem.

--"Halng!"--ang kanyang sigaw--"Nakikita mo ito?"

Tiningnan ni Juancho ang sandata. Napaurong. Nangdididilat. Nakilala
ang talibong.

--"Bakit iya'y nasa sa iy? At bakit iya'y may dug?"--ang pahiyaw
na usis--"Inan mo ang aking kapatid?"

--"Ginaw ko sa kanya ang gagawin ko sa iyo kapag di ka sumunod
sa amin!"

--"An ang ginaw mo sa kanya?"

--"Siya'y pinatay ko!"

Isang pailalm na saksk sa sikmur ni Florante ang itinugon ni
Juancho. Si Florante sa laks ng saksk ay daglng nabaligtad, dapwa't
noon sandaling iyon ang kanyang kaaway ay dinaluhong ni Gerardo,
nagkgulong-gulong sa tulay at sa wakas ay nahulog sa ilog.

Ang tubig ng ilog na iyon ay may labinglimang dip ang lalim; at si
Juancho ay di marunong lumangoy.

Si Kiko na may kaunting pagkabinabae ay npakurs nang makalaw,
pagkukurs na sinalwan ng sund-sund na "Susmariosep" at "Kaawan ka
ng Diys!" Sa kalakihn ng tkot ay dal-dalng lumulan sa kalesa at
talagng tangk niya'y patakbuhng mul ang kabyong nakawal n sa
pagkaksilat, dapwa't nang hahagkisn n ang hyop ay siyang pagsigaw
sa kany ni Gerardo ng:

--"Hoy!! Saan ka paparoon?"

Si Kiko'y kinilg at parang tulg na bumulals ng di mawawang mga:

--"Aba hind p, dine p lang, wal p!"

Pagdaka'y inallan ni Gerardo sa kalesa ang sugatng si Florante at
si Elng, na noo'y putlngputl, nanginginig, at nanghihin.

Nilsan nil ang tuly na iyon, na ayon kay Kik ay lubhng
kakilakilabot.







XVIII

PAHIMAKS NI FLORANTE.


Sa sumund na sanglinggng singkd, sa bong bayan ng Libs, ay
walng napaguuspan ang sno-sno man, san mang slok magkatatagp
kund ang matalinghagng gab na sumaksi sa gayng mga pangyayring
nakapanghihilakbot na lubh, at hlos di mapaniniwalan ng mga di
mapaniwaling taga-Libs, dngan lang at may isng Gerardo, isang
Elena, at isng Floranteng sugatn, na nagpapatnay sa mga nangyri.

Laht ng makadinig sa kasaysyan ng gabng iyn ay nagkakais na
ang sinpit ni Kapitang Mem at ng kanyng kapatid ay "isang marpat
na gantng pal ng Langit sa kanilang mga inasal." Subal, an ang
nangyri kay Kapitang Mem? Wal tyong nababatd kund ang katotohnan
na siya'y nasugtan. Dpwa't namaty kay ang bantg na mmamatay? Ni
si Florante, ni si Gerardo ay di it masagt nang tahsan. At tila
ng di matitiyk nino man ang bgay na it, sapagka't kung tnay man
na mabis ang pagkakasaksk ni Florante,--bgay na pinatotohnan nang
pagka-walng malayto ni Kapitang Mem ng siya'y iwan nina Gerardo--ay
tnay din naman na dhil sa kadilima'y di matiyk ng binat kung
sang bahgi ng katawn tumam ang patalm, kung sa dibdib, kung
sa sikmur  kung sa tiyn. Tang rito nang dalawin kabukasan ang
mga pok na iyn ay walng napagkita kund ang namumung dug ng
nasawng pinun. Maar na siya'y namaty non ding gabing iyn,
at ang kanyng bangky ay dinal sa ibng pook at ibinaon ng kasama
niyng nakataann kina Florante. Maar na hind siya nagtuly sa
pagkamaty; na nang masaulan na ng diw ay nakapag-int na lumakad
at tumungo sa isng kubl at malyong bahgi ng ilng.

Sa dalawang "maaarng" it, aln kay ang tnay na nangyri? Mag-gwad
ng pasiy ang bumabsa.



Iniatas ng kahusyan na usigin kaagd ng hukuman ang madugng
sigalot, upang sa gayo'y mapatunyan kun sino ang may sla sa bong
kasiyahng-lob ng laht, at sa ibyo ng lahat ng mga pag-alinlngan.

Tatlng raw na ang nakararan. May mga higing na sina Gerardo'y
ipadadakip, dapwa't higing lang. Kundanga'y sa bong bayan ng Libis,
sina Kapitng Mem ay wal ni isang kamag-nakang malpit ni kaibigan
na nagkalob na pumkaw sa kapangyarhang nagwawalng-bahal. Nguni't
san tang ang pagwawalng-bahlang it ng mga pinun? Aywan
natin. Lubh siyang katak-tak.

Hind masasbing mahrap dakpin sina Gerardo; sapagka't ang mga it
ay walang als sa Libis. Si Gerardo'y walng iniintay ras-ras kund
ang siya'y ipatwag ng hukman; samantalang si Florante namn ... oh,
si Florante! Lalng madal siyng hulihin!

Kahabaghabag na binat! Pagkatapos na masagip sa panganib ang isng
kaibigan, pagkatapos na masund ang tas ng matwid, ay siy pa ngayn
ang papagdudushin sa gitn ng isng mapat na kapalran! Ang kanyng
sgat ay lumulubh. Walng lagt hlos ang di maampt na tul ng
dug. Araw-raw ay humihin ang dati'y malusg, sariw, at malaks
niyng katawn; tumatamly ang mga mat na dati'y maningning na lag;
pumapanglw ang dati'y masay at palangitng mukh.

Si Gerardo ay balisngbalis sa paglubhng it ng mahl na kaibigang
nagligtas sa buhay niy. Hind siya humihiwalay kahi't sumandal sa
piling ni Florante, tang na lamang kung kailangang totoo.

Siy ang nagpapakain, siya ang umaalw, siy ang nagbibihis, siy ang
tumatnod sa may sakt araw-gab. Kusang nilimot, isinatab na muna
ang ligayang tuw na'y hinihing ng kanyng pus, ang pakikiulyaw,
ang matamis na pakikipagtitigan, ang paghalk sa bang, at pagtatamas
ng boong luwalhat at lyaw sa kandungan ng kanyng Julieta.

Dapwa't syang na pagpapgod ang kay Gerardo! Sa likd ng mangat
niyng pagaalag sa maysakt, ay wal siyng nmalas kund ang
lal pa manding paglubh nit, ang lalng panghihin ng katawan,
ang lalng pagdalang ng tibk ng buhay, hanggang sa wakas ay sumpit
ang mapat na sandal nang ang mga manggagmot sa gitn ng di masyod
na pangangamb ng lahat ay tahsang nagpahayag na sila'y wal nang
pag-sang mailigts pa ang may sakit.

--"Ginmit na namin ang laht ng parang saklw ng ming kaya"--ang
wik nila--"Wal na kaming maggaw. Gayn ma'y magsidulg kay
sa ibng manggagamot na lalng pants kay sa min,--sin Valdez,
Angeles, halimbaw."

Hting gabng mallim nang ang pagsukng it ay ipahayag.

Minabuti ni Gerardo ang pagtwag  ng ibng manggagmot sa
Maynil. Tinangkng lumuws, nguni't kailn? Pagbubukng
liwayway? Makasanglibong hind! Si Gerardo ay isng to na kapag
inbig na gawn ang isng bgay, ay di marunong magpabuks. Noon din
sandalng iyn siya'y napa-Maynil. Ni tren, ni bapor, ni kalesa ay
wal; kaya't nangabayo, nangabyong sumagup sa gayng dilm ng gab!

Sa pagdan niy sa tapat ng bhay ni Elena, ay nagkatong nakadungaw
ang kanyng kasi. Tumigil sandal, ipinahiwtig sa tatlng salit
ang lagay ni Florante, at daglng nawal: parang palas na lumipd
sa Kamaynilan.

Si Elng ay balisng-balis; nagbihis, at non din ay napasma sa
bahay ni Florante.

Nang siya'y dumatng ang may sakit ay kasalukuyang nagsasalit.

--"Nanay"--ang wik sa in, kay aling Tinay.--(Si Florante'y wala
nang am.) "Ayoko nang nakahig, ibig ko'y nakasandal." Nang masunod
ang hilng ay tinitigan ang lahat ng nangroon. Bukod kay Elena at sa
kanyang in ay nakilala ng may sakit ang mga katoto niyng si Faure,
si Lauro, si Baltazar, at saka ang magagandng Pacita, Nena, at Milng.

--"Elena, si Gerardo?"--ang pagdaka'y itinanng ng makitang wal ron
ang tangi niyang kaisng-lob.

--"Lumuws siy, upang tumwag ng manggagmot."

--"Para sa akin?"

--"Oo."

Nagbuntong-hininga ang may sakt.

--"Oh!"--anya,--"bkit kay at nagpapakapagod ng ganit si
Gerardo? Papaano kay ang dapat kong gawn pang makagant sa kany?"

--"Florante, malak ang tang ng lob ni Gerardo sa iy. Iniligts
mo ang kanyng bhay!"

--"O, ay an iyn? Bakit siya kikilala ng tang ng lob sa akin
gayng wal akong ginagaw kund tumupd ng katungkulan?... Para
namang siya'y di si Gerardo!"

--"Kung gayn, Florante, ni ikw ay di rin dpat kumilla ng utang
sa kanya, sapagka't ang pagpapgod niyng ginuggol sa iy ay isang
katungklang nagbubhat sa alin mang mabuting pagtitingnan ng mga
magkakaibigan, magkakasma, at magkakapatid sa isng adhik."

Si Florante ay napangit nang maunawang siya'y nadag sa
pangangatwiran ni Elena.

--"Tlo mo ak, Elng"--ang kanyng wik--"At ako'y sumusuk... Sabihin
mo kay Gerardo na maraming salamat!"

Pumikt ang may sakt at may kalahating-ras na di kumib.

Walng an-ano'y dumilat, at pagkatapos na maibaling ang paningin sa
laht ng dko ay binigks ng hlos pautl-tal ang sumsunod:

--"Mga kaibgan,--ano bagng bagay na mahalag ... ang umpon sa
iny ... sa aming marlitang tahnan? Batd ba niny ... na dito'y
inyng madadam ... ang mga hulng galw ng sip ... na dito'y inyng
madiding ang mga hulng ans ng klulwa ... ang mga hulng tibk ng
pus ... ng isang sawng palad na gaya ko?

"Oo, sawng plad! Iyn ang dpat itwag ... sa akin na mammatay
nang wal man lang nagagaw ... sa kanyng Bayan!

"Sawing plad ang gaya kong ... hihimly sa libing ... na tagly ang
alalang masungit ... na inaangkin ng isng bandlang dayuhan ... ang
Lpang sa kanya'y paglilibingan!

"Sawing plad ako, na walng napagkita ... sa bo niyang
buhay ... kund mga lap, mga luh, mga patk ... ng dugng
ninanakaw! Ah! mammatay ako ... nang di ko nakikita ... ang
paghihiganti ng sugatng pus ng isng Ap! Mammatay ako ng di ko
namamlas ... ang pagbabangong puri ng isng Dinuduhagi! Mammatay ako
ng di ko naitatas yaring kamay ... sa ngalan ng Kalayaan! Mammatay
ak ... ng di ko mamamlas yaong alapap ... na lilitawn ng
Dakilang Lintk ... na tutpok sa lahat ... ng mga pusng duwg
mahihina't walang dangal ... ang Lintk na magpapalubg ... sa laht
ng Kapangyarihang dyo, at magpapasikat ng bong dingl sa isng
... Araw at tatlong Bituin!!"

Kinaps ng hining ang may sakt. Ibig pang magsalit, dapwa't di na
maar. Tinwag ang in, hinagkn at niykap.

Tumahimk. Itinirik ang mga mat. Akal ng laht ay paty n. Dapwa't
hind. Mulng nangusap sa isng mahin at pas na boses:

--"Nnay, baltin ang aking katawn ... at atal sa bandil ng
Bayan...!

"Palam na ... giliw kong Pilipinas ... Isng malayng ... Bgong
Bhay!..."

Tumigl ang tibk ng pus; naptol ang galw ng sip; pumaitas ang
klulwa, pang kailn ma'y huwag nang magbalk. Walng nawan kund
isng bangky, isng ngalan, isng halimbaw, isng alaala, isng
binh ng katapangan....







XIX

PAGHIHIGANT NG DANGL


Gayn na lang ang pagmamahal ni aling Tinay sa kanyng ank,
gayn na lang ang pagkablag ng kanyang pag-ibig, na kah ma't alam
niyng siy'y sasalansng sa isng mahigpit na utos, kah ma't alam
niyang siya'y pilit na uusigin, at magdurusa sa bilangguan, ay hind
nangyring huwag pagbigyn-lob ang kahulhulihang bilin ng tnging
bulaklk ng kanyng pag-ibig, ang katapustapusang hibk ng isng
pusng bayni--ng isang pusng makabayan, ang pahimaks na hilng
ng pinaglagakn ng bo niyang pag-sa, ang kahulhulhang tibk
ng bhay niyang masunurin, masipag, mabat, at magalang na ank,
na sa gitn ng gayng katandan, ay siyng ligaya ng kanyng mat,
paraluman ng mga pangarap, at dangl ng kanyng pagka-in.

Laht halos ng mga kamag-nak at mga kaibigan ni aling Tinay ay
nagkakaisang di mabuti ang kanyang inaakalng pagsunod sa bilin
ni Florante.

--"Alalahnin mo, Tinay"--anil--"na tayo'y nassakp ng ibng
kapangyarihan. Ang gagawin mo ay isang malinaw na paglapastangan,
isang talampkang paghamon sa pamunang amerikano!"

--"Ay an sa kin?"--ang tugon namn ni aling Tinay sa gitn ng
pagpipighat--"An sa kin ang kapangyarhang iyan, an ang laks ng
pamunan, an ang bis ng isng mabangs na tos, anng kailangang
magdsa sa harap ng tagubilin ng mahal kong ank?"

--"Tinay, maghnos dil ka; ikaw ay nabubulgan."

--"Masasbi niny iyn sapagka't siya ay di niny ank, sapagk't
kay ay di naghrap sa kany, sapagka't di ninyo alm ang halag ng
aking Florante!"

Si aling Tinay ay humagulhl ng iyk kagya ng isng batng musmos.

--"Ang nakakahirap sa iy, Tinay"--anang isng matandng lalaki--"ay
napaddaig ka sa mga udyk ng pus: yaw kang mangatwran nang
mahinhon. Making ka sumandal. Si Florante ay naghihingal n
nang hilingin ang tungkol sa bandil, hind ba?... Kung gayo'y dpat
mong tantuin na kapag ang tao ay naghihingal, ang pag-isip niya'y
humihin, lumalab, nakalilimot, at..."

--"Siyana n, tio Kuls"--ang biglng ptol ni ling Tinay--"Masasyang
lang ang inyng mga salit sa kin. Dapat ninyng matalasts na non
pa mang araw, ay nabanggit na rin sa akin ng anak ko, ang kanyang nis
na kapag siya'y namatay, ay huwag papalamutihan ang kanyng atal ng
an pa man maliban na ng lang sa isng bandilng pilipino...

"Ah, magpahing kay, mga pusng mahihin! Di niny batid ang
linalyon ni Florante!... Ibig ipakta ng ank ko na walng bandil
siyng iginaglang, at walng kapangyarihan siyang niyuyukan kund
ang bandil't kapangyarhan ng Tinubang Lup!

"Ibig niyng ipahiwatig na di ang lahat ng utos ng pamunan ay dpat
sundn; na kapg ang isng kautusan ay wal sa matwid, ang magtas
ng noo, ang magmatigs, ang tumutol, ay di isng kasalanan, kund
isng tas ng kabayanihan, isang tand ng katinun, isang tatk ng
karanglan!"...

Si tandng Kuls ay napanganga't sukat. Kailn m'y di niy naapuhap
sa kanyng gunita; ni natunghan sa lalng malalim niyang panaginip
ang larawan ng isng babe na pinpulsan sa mga lab ng gayong mga
salitng sakdl ng titigs!

Iiling-iling na lumay sa harap ni aling Tinay.

--"Eh, eh! Katakot-takot na babe it!"--ang tanging naibulng sa
kanyang sarili.



Ibig ni aling Tinay, ywan kun bkit, na kapag namatay ang isng to,
ay mlibing kaagd; ayaw ng brol-brol. Dahil dito'y kanyng inihayg
na ang libing ni Florante ay idados sa ika nim na oras ng umaga ng
araw ding iyon ng pagkamatay.



Nagbubukang liwaywy.

Sa tapt ng namatayang bhay ay may isng binatng luksng-luks,
nakatung, nakasalikd kamay, at walang tigil ng kayaya't
dito. Banayad ang mga hakbng. Kagaya ng isang may iniisip na
mallim. Walng kamalkmalk ay biglang napatigil. Tiningal ang
isang kimpal na alapap sa mukh ng langit, at pinagalaw-galw ang
lo na animo'y may kinkausap doon.

Sino ang binatng ito? Si Faure. Pakinggan natin ang tibok ng kanyang
damdamin:

"Florante, kay ligya mo ngayon!--Nilisan mo na itng Lupng
maligalig--at ngayo'y nriyan ka na sa Bayan ng kapayapan, sa Byan
ng pagkakpantypanty, diyn sa walng naghahari kund ang isng
Bathalng sumasagisag sa banl na Katwiran...

"Oh, laki ng kaibhn ng iyng kalagyan, kay sa min dito sa lup.

"Kay diyn ay tahimik, walng ringan, walng paghihigant, iisa ang
pananampalataya, iisa ang damdamin, walng sinusunod kungd iisang
bandil, walng iginagalang kungdi iisang damban; ang bandil ng
Matwid at ang damban ng Katotohanan...

"Samantalang kam sa bahaging it ng Sangdaigdig, ay walang nalalasap
sa tuwituwi na, kungdi ang mapat na latak ng buhay. Sa lahat ng
dako ay himutk, pananngis, panambitan, hinagps ng mga inap, ng
mga tinaksl na sawing palad, ng mga isinilang sa bang ng hirap, na
kahima't may katutubong karapata't dangal ay lag na lang niyuyurakan,
dinaday, hinahamakhamak, dinudustadusta... ng mga palalng mapagmatas
na nangbublag at nang-aalipin...

"Ah! sinong nagbabat ng ganitong kalagayan namin ang di
makapagsasbing kayng naririyan ay mapapalad?

"Kung gayon...

"Bakit itatangis ang inyong pagpanaw?

"Bakit ipagluluks ang inyng paglpat sa kabilang bhay?

"Mahanga'y--ipagsay, pagka't nariyan kay sa lubs na kapayapaan.

"Nguni't--sinungling!--Bakit di mapigil ang pagluh niyaring pus
tuwi kong magugunit ang mapanglw na tinig niyaong batingw?

"Ah! Sapagka't ang tinig na iyon ay nagsasabing si Florante na giliw
kong kaibigan ay pumanaw sa akin. Sapagka't ang tinig na iyon ay
nagsasabing nalagasan na naman ng isng kawal ang kabinataan--iyng
kabinatang sa araw ng bukas ay siyang magtatagyod at magsasanggalang
sa isng Bayang mahin't hap upang huwag muling mahulog sa hukay
ng pagkaaba.

"Nguni't...

"Kung dini sa Lupa'y nagkakailangan ang ating lah ng hukb ng mga
bayani upang makapagtanggol sa kanyang Karangalan, Kalayaan at Buhay,
diyan namn sa Langit ay nagkakailangan siya ng mga kinatawn upang
idalngin sa harp ni Bathal ang kanyang ganp na Katbusan!

"Idalangin ang Katbusan!--ang Katbusan ng isang Bayang laging
nanglulum ang puso sa hpis at uhaw sa tunay na ginhawa; ang katbusan
ng isang lahng pinipilit ng walang karapatn sa isang kalagayang
salungt sa kanyang ninanas at lag nang pangarap.

"Idalangin ang Katubsan!

"Sa dakilng tungkuling ito, ay huwag nawang makalimot ang mga
kaluluwang pilipino na lumuluwalhat sa kabilang bhay..."

Ang binat'y mulng tumung, lumkad nang kaunt, bago dinkot sa
buls ang kanyng orasn. Mag-ikanim n ng umga. Si Faure ay nanhk.

Kay panglaw doon sa bahay! Bihirng mat ang walng patak ng luh;
bawa't mukh ay larawan ng isng di masayod na lumby ng kalulw;
sa bawa't lab ay walng pumuplas kund pawng pagkahabg,
panghihinyang, panalngin, mga buntong-hining...

Kay kapal ng mga makikipaglibng! Ang malakng bhay ni Florante ay
lumit sa karamihan ng to. Laht halos ng mga kaanib sa "Dakilng
Mith" ay nahandon. Si Gerardo lang ang wal, papaano'y noon mga
sandaling iyon ay karrating lang niy sa Maynil.

Ika nim na ganp ng umga nang ipanog ang atal, na pinpalamutihan
ng isang matand at malpad na Bandilng Pilipino.

Sa sambahan muna dinal ang bangkay. Nang mulng mlabs, at nang
tutunghin na ang libingan, ay siyng pagdatng ng... (sinasabi na ng
b ni tandng Kuls!)... limng kayumangging kawal ng konstabulario
at isng putng pinun, na taglay sa bywang ang isng kumkinng na
sandata na sa kahabaan ay humhilhod sa lup!...

Nagdidilim ang mukh ng pinun. Nang malapit sa ataul ay daglng
tumigil, nilabnt, iniwlat at niyurkan ang Bandil!

Isng kasng bils ng lintk ang non din ay humarp sa walng-pitagang
pinun, at walng sabi-sabi'y ikinintl pagdka sa mukh nit ang
dalawng sampl na sund.

Kinilabtan ang lhat!

Gulng katkot-tkot!

Ang gayng kapangahasn ng isang kayumanggi sa isang nakasableng pute,
hangg nang hangg ay non lang nsaksihan ng mga tong iyon!

Sa sumund na sandal, ang Laks at ang Kapangyarihan n, ang siyang
naghar.

Ang kayumanggng pangahs ay pinagsunggabnan ng mga kawal ng
pamahalan. Mga dgok, tadyk, tungyaw, paglit, ang naghatid sa
kany sa bilanggan.

Kataka-tak ang kapal ng to na natpon sa sigalot na it! Bong byan
halos! Karamhan sa kanil ay mga llaki--mga lalking may mga bsig
at pag-iisip!... Gayn ma'y laht ay walng ginaw kund ang tumang,
manod! manging!! mamutl!!! matkot!!!!

Unt-untng nayos ang gul. Ang nabagabag na libng ay naipatloy din.



Nong gabng iyon, ang pinun ng "Konstable" ay dinalaw ng isang
kakilkilabot na panagnip. Isng bangky ang napaginipan niyang tumay
nang dahan-dahan, lumkad, humarp sa kany, itinas ang dalawng
kamay at nagkakangdidilat sa pagsigaw ng: "Mane, Thecel, Phares!"

Sa katakutan yat at pagkgulantng ang makisig na pinun ay kamunt
nang maklundg sa dungawn ng kanyng silid.







XX

SI ELNG AT SI GERARDO.


Katanghalang tapt.

Sa isng bhay na malit at sa tab ng isng dungawn, ay nakaupng
magkaharp si Elena at ang bathal ng kanyng pus, na non lamang
dumating.

Ang binibini'y walng kakibkib; nakatitg sa dibdib ni Gerardo ang
mapupungay niyang mat, na pra bagng pinipilit na mahulan ang mga
damdaming doo'y nakukulng. Ang binat nama'y nakatung, kagt ang
lab, sappo ang malpad na no ng knang kamy, at... wal ding
imk; ang maminsan-minsang pagbuntng-hining, ang nagsisiklb na
paningn, ang nagdidilm na mukh, ang nong kunt ay nagkkaisa sa
pagpapahiwtig na hind kaligayhan ang itinitibk ng pus. An ang
nangyayari sa tong it? Dinadalaw kay ng panibugh? Nagsisisi kay
sa isng nagawng kasalanan?

--"Ang mga taksil!"--It ang nawik ni Gerardo pagkaraan ng ilang
sandal.--"Nagaw nila iyn, at,.. diyat nama't ang bayang iya'y
nakatis?... Wala na namng ginaw kungd ang humalukipkip? Diyat
ba nama't wal ni isng tumulong, wal ni isng nagsangglang kay
Faure? Wal ba ron sina Leon, sin Marcelo? Wal ba ni isng lalki?"

Si Elena ay iling-iling na sumagt:

--"Pusng lalki?... Ay, Gerardo! Ni isa'y wal! Sin Leon ay handong
laht."

--"Nguni't sa ngalan ng Diys, ano ang kanilng ginaw?"

--"Walng  wal kund ang tumingn!"

--"Oh, tumingn! tumingn!!"--ang mapanglw na lit ng binat.--"At
pat bag sin Leon ay nakitingn? Dyata't ang mga ginong iyn na
kung tawagi'y mga makabayan--sil na sa tuwing magtatalumpati'y walng
ipinangangalandkan kundi dugo hangga't kailangan!--dyata't ang mga
ginong iya'y nakitingn pat? Oh, tumingn! Mangalandkan! Talag
bagng tyo'y hanggn diyan na lang? Puls na dil at mat na
lmang ang gagamtin? Ang ting bagng mga bsig sa habang panahon
ay pananatilhin sa pagkakahalukipkip? Di na bag tayo magkakalob
na sila'y igalw?...

"Oh byan! byan!! Nsan ang iyng dangal?... Nsan ang iyng laks?

"Makapangyarihan ka sa laht, nguni't,"

--"Diys lang ang makapangyayri sa kany;"--ang kaagad ay ipintol
ni Elng.--"Ang mga mapanglpig na to at ibng byan ay hind! Di
ba gayn, Gerardo?"

--"Tnay ang sbi mo, dapwa't di siyang nangyayri."

--"Sawng plad na lah ang tin!"

Ang binata'y mulng tumung at mulng napipi. Nakaran ang ilng
sandal. Kaginsaginsa'y itinas ang lo, at tumindg.

--"Bakit, Gerardo?"--ang usis ni Elng--"An ang nangyayri sa
iy? Bakit ka nagkkaganyn?"

--"Wal, Elena! Ak muna'y magpapaalam."

--"Bkit, san ka pparon?"

--"Wal, may ggawin lang ak."

--"Matutulungan ba kit?"

--"Maraming salmat, Elng!"

--"Ano ang ggawin mo?"

--"Ttupad ng isng katungkulan."

--"May miting ka bang dadaluhan?"

--"Wal."

--"Alng katungkulan ang sinasbi mo?"

--"Si Faure ay hahangin ko sa bilangan!..."

--"Hahangin mo?... sa bilangan?"

--"Oo, Elena, ililigtas ko, ililigtas kong pilit ang may lob
na nagtanggol sa Dakilng Watwat!... Isng kautusng di tumpk
sapagka't udyk ng simbuy ng loob, ang nagbabwal sa paggamit ng
Bandilng Pilipino; nguni't hind dhil sa pagbabwal na iyn,
ay maar nang siya'y yurkyurkan at dustdustin ng sno
mang har-harang ganid... Oh hind!... Iyn ang watwat na
pinagkamatayng sagipn ni Rizal, ni Bonifacio, at ng libo-libo
pang bayani ng ating Kalayan. Dahil sa watwat na iyn nagpakamaty
ang aking nun, ang aking mahl na am, at mga kapatd!... At sak
ngayo'y hahamkin? Ah!... Ang pagtatanggl ni Faure ay isng gawng
dakil! isang kabayanhan!... Dpat ko siyang abulyan. Palalayin
ko at palalayin ko kaagd ang bayning lalki!"

--"At papno ang iyng ggawin?"

--"Kun hind siya makha sa pamamagitan ng malulumnay at mapayapng
pangangatwiran,... dadanin ko sa dahs! Dahs ang sa kanya'y nagpsok
don, maarng dahs lamang ang sa kanya'y magppalabas!"

Ang boses ni Gerardo ay nanginginig. Ang mga mat niy ay
nakapangingilabot.

Si Elena'y kagyat namutl at war baga'y nanglilit sa kanyng
pagkakup.

--"Diys ko!"--anya--"Ano ang iyong gagawn, Gerardo? Ako'y
nahihintaktan!"

--"Bakit, Elena? Hind ba matwid ang aking usigin?"

--"Ipagpalagy ko nang matwd, subali'y bkit ka gagmit ng dahs?"

--"Hind ak gagmit kund kailangan; at ang laht, kapag kailngan
ay dapat panghasn!"

--"Dpat pangahasn hanggng di nalalbag sa mga tos!"

--"Oo, kung ang mga tos na iya'y nasaslig na laht sa katwiran!...

"Matwd ba ang ginawng pag-lpig at ang pagkbilanggo kay Faure?"

--"Siya'y nagbhat ng kamy sa kanyang kapw!"

--"Tnay! Dapwa't bkit? Ah! Sapagka't ang gnid na iyn sa kanyng
pagyrak sa Dakilng Watwat, ay niyurakan ang pri, ang dangl,
ang klulw ng bong Kapilipinuhan!...

"Ah! Hind mga sampl ang sa kanya'y dpat igant! Oh, dapat
siyang magpasalmat at siya'y nasa sa gitn ng mga tong matiisin
at mababait. Dpat siyng magpasalmat at.... Kung nagktaon,
oh! ang byang iyan na binublag ng kaduwgan, ay nakamlas ng mga
patk.... niring dug!"

--"Oh, Gerardo! Ikaw, kung minsn, ay kakilkilbot! Pinangllamig
mo ak!"

--"Bakit, Elena? Natatakot ka bang mamatay ak sa pagtataguyod sa
pri ng mahl na Bandil?"

--"Oh hind, Gerardo! Alm mo nang ang pinakamatams kong pangrap, ang
pinakamalab na nais nirng pus na sa iyng iy lang umasa, ay ang
makita kang namamayni sa ikatutubs at ikalalay ng tinubang lup,
ang makta kang bangky sa piling ng Sagisag ng ting Bhay!... Hind
kailangang ako'y maulla sa iy, hind kailngang ako'y magdsa,
hind kailngang ako'y magluks, tumngis, at mag-is sa habng
panhon! Titiisn ko ang lahat lang-lang sa Inang-Byan!"

Napangit si Gerardo. Ang mga pangungusap na iyn ay sumagd hanggang
pus niy. Kinintalan ng isang halk sa no ang kanyang paralman,
bago tinabnan ang nanglalamg na kamay nit.

--"Marming salamat, Elng,"--anya--"Ngayon ay tulutan mo nang
ako'y yumo."

--"Hinty muna, Ardng"--ang magliw na sam ng binibini--"Hind mo
pa nassagt ang tanng ko sa iy kanina."

--"Aln iyn?"

--"Ang pagpapalay kay Faure. Sakali't di mo matam ang iyong hangad
sa pamamagitan ng mabuting salitaan, papno ang iyong gagawn?"

--"Ah, sak mo na maaalman!"

--"Sabihin mo ngayn sa kin!"

--"Sak n!"

Si Gerardo ay hindi na napapgil at nanog agd. Si Elng nama'y
walng nagaw kungd ang dumngaw, sundan ng tingin ang binat,
bilangin ang kanyang mga hakbng, at masdn kung san siy tutungo.

Nang si Gerardo'y hind maabt ng kanyang mat, ang binibini'y mulng
humlig sa dyan at inahgis ang ala-la sa salitan kangna nilng
dalawa.

--"May katwiran si Ardng!"--ang pabuntng-hiningng nbigkas sa
sarili, pagkaran ng ilang sandal--"Kay hrap ng namn ng walng
kalayan! Kung ang Pilipinas ay malay, ang mga gayong panglulpig,
at pag-alipust sa ating dangl ay hind mangyayari...

"Kaskitskit at pagkpait-pait na kalagyan itong tin.

"Nguni't lag na ba lang tyo sa ganit,--lag na ba lang suskot-skot
sa ilalim ng isng watawat na hind tin? Lag na ba lang talnan at
ap itng ting byan?...

"Oh, hind! Hind, hind mangyayari ang gayn! Nang lalangin
ang Pilipinas ay hind isinulat sa kanyang mukh ang pamagat na
alipin. Hind nilalang ang to upang bumusbos  pabsbos sa ib! Ang
pagka-kayumangg ng ating balt ay hind tand ng isang kapalrang
mabab; iyn ay bnga ng singaw ng ating mga kaparngan at bundk!

"Oh, di mangyayaring ang kalagyan nating it ay sa habang panahn
n! Ang Kasaysayan ng Sangsinkob ay bong linaw na inaulat ang
katotohnan na, kapag ang isang byang nasasakpan ay nattong huming
ng kalayan at pagsasarili, kapag ang byang iyan ay napatunayan sa
gaw ang karapatn niy sa minimithng mga biyay,--ang byang iyan
madal  malon, sa pamamagitan  ng kapayapan  ng paghihimagsk,
ay pilit na kakamtn ang kanyang nilalyon....

"May nagsasbing nagkakailngan mul ng isng paghihimagsk sa
Pilipinas, upang mtamo ang pagsasariling pinipita.

"Hind ak sang-ayon sa gayng madugng paghahak. Hind nararapat,
hind napapanahn, ni hind kailngan ang isng paghihimagsk. Ang
patalim ay dapat lamang hawakan kapg napadiwar n ang kahulihulhang
patak ng pag-asa sa mapayap at makatwirang pamamanhik sa byang
nakasasakop. Ang Pilipinas ay may pag-asa pa... Ako'y nananlig na may
isang dakilng Amerika na, sapagka't may puri at dangal ay di papyag
magpakailan man na siya'y sump-sumpin ng isang byang inamis,
at tawag-tawging magdaraya! bulaan! taksil! magnanakaw!... Ako'y
nananlig na sapagka't siya'y namayani at nagbuhos ng dugng sarili sa
damban ng Kalayan, ang byang Amerikno ay di malilinlng ang isang
lahng sa tw-tw na'y uhw sa isang malayng bhay! Ako'y nananalg
na, sapagka't siya'y matalino at hind mangmang ang Amrika ay hind
magpapakull na magbibingibingihan sa mga ipinagsisigwang ral,
bal at sumbt ng Kasaysayan ng Sangdaigdig. Ako'y nananlig na hind
siya magpapakull na papris sa ipinamalas na mga hidwng kaaslan
ng mapanglpig na Inglaterra at ng mapangbusbos na Espaa!

"Oo, ang Pilipinas, ay mayron pa ngng pag-sa! At dahil dito'y
isang katiwalang d mapatatwad ang bumangon ngayn at maghimagsk!

"Nguni't... sa harp ng mga pagday, paglit, at pagdust sa dangl ng
bayan, sa harap ng mga panglulupig at mga kaasalang hidw na ginagaw
dito ng mga harharan, ay sino kay ang di mangangamb, sino kay ang
di sasagan sa gunit ng maiitim na gungun at madudugng ala-ala?...

"Ah!... Pag ganyn nang ganyn, kapag di naptol ang mga ganyang
gaw, kapag ang mga nasaitaas ay di susugpuin ang kanil ding
kasagwan, kapag ang mga daing, hibik at sigaw ng nanga saibab
ay di didinggn... oh! sino ang makapagsasabi, kapg nagkagayn
n?.... Maar na ang Bayang iyan na ulirn sa pagtitiis, ay di
makabat sa antk ng sugat!!... Maar na ang Bayang iyan ay mablag
sa laot ng kanyang pagkaamis!!... Maar na siya'y makalimot sa
sarili, makalimot sa Diyos, makalimot na siya'y mahin!... Maaar
na ang mabangs niyang dug ay mgising at... kumul!! Maarng
sumipt diyan ang mga Bonifacio, ang mga Elias, ang mga Simoun,
ang mga Matanglawin, ang mga Kabisang Tales!!...

"Oh! Kapag nagktan!!...

"Pagkasaklapsaklp na dilidilihin!...

"Oh huwag! huwag, makatwirang Langit! huwag tulutang mangyari ang
gayong pagkapaitpait na bgay!!"...

Ganit ang mga paghahakang sunod-sunod na sumag sa pag-iisip ni
Elena--mga paghahakang kaipala'y dulot sa kanya ng tangang aklt
na kinababasahan sa likod ng mga salitng: "Noli me Tngere at El
Filibusterismo."







XXI

MATWD  BALUKTT?


Hating-gab.

Kinkubkob ang bong byan ng isng kadilimang nakapanghihilakbt.

Ulap na sakdl ng itm ang nagppasungt sa mukh ng lngit.

Wal ni buwn, ni bitin, ni tal. Ang laht ng mga kaig-igyang
hiys na iyn ng kalangitan ay ayaw pasilay, nagtatagng parapara
na anaki'y nagtatamp, nagsasaw at nasusuklm n sa mapagkunwar,
at magdarayng Sangkatahan...

Mliban sa manak-nakng thulan ng mga so, maliban sa mga
idinahk-dahk at iniub-ub ng mga natutuy, mliban sa huni ng
sri-sring ibong nagdap sa mga pnong kahoy, maliban diya'y wal
ng ingay na madidinig.

Laht ay katahimkan, dilm, kapanglawn.

Sa isng slok ng pinakaplaza  liwasn ng Libs, ay may isng tong
nakatay. Sino siya? Aywan. Ang kanyng no, mga mat at hanggang
ilng ay natataklubn ng malapad na pardys ng sambalilo; samantalng
ang bab nama'y nakukubl sa mahabng panglig ng kanyng kapote.

Ang panginging ng katawn, ang pangangatl ng mga lab, ang hawak
na balarw, ay paraparang nagpapahiwatig na ang tong it ay may
gagawin! may ggawng isang bagay na kakilakilbot!...

Nagkakanghahab ang lig ng lalaki sa pagtanaw sa isang bahay na
nakatay sa kabilang panig ng liwasn. Ang pint ng bahay ay nakabuks
at sa lob ng slong ay may isng law na maliit. Sino ang nasa bhay
na iyon? Ang kasintahan kay ng lalaki? Nguni't bakit ang lalking
ito ay may tagly na sandata, bakit gayn na lang ang panginging ng
kanyng katahan? Naglilo kay ang inibig? At it bag ang gabng
napil niya pang idos ang paghihigant?... Bak namn hind, bak
namn hind nagllo ang kanyng sinisint, kund may isng taksil na
ibig maglugs nong gabng iyn sa pri ng bhay ng kanyng bhay?

Aywn din ng.

Samantala'y ating masdn ang mga klos ng lalki. Hind na siya ngayn
nakatigil, lumalkad n at tinutungo ang bhay.

Ang bhay na it ay may tnod pal! isang nakabaril na ngayo'y lumabs
sa silong at lumuklk sa isang bangk na nsa sa labs ng pintan.

Sandal nating matyagan ang tnod. Siya'y may katandan n. Bukd
pa sa pandak, ang katawn niya'y hukt at payt na payt. Ang mga
mat, ay di lang nagpapahiwatig na ang katawng iyn ay pinanwan n
ng laht ng sigl, ng lahat ng nit; inihahayg din namn nil ang
katotohannan na, ang kahabghabg na tnod ay may dalawng gab nang
di nakatitikm ng tlog.

Sabhin pa ba! Sa gayng ptag at tahimik na pagkakaup ay wal siyng
nararamdamn kund ang sa kanyang balintataw, ay iknulbit-kulbt
ni ling Antk; wal siyng nauulingan kund ang mahinhng wit ni
Antok din; wal siyng nakikita kund ang kanya ring kumaring Antok
na ssayawsayaw at pupngaypngay sa kanyang harp.

Ang bayning bantay ay humikb nang sund-sund; unt-untng nalit;
unt-untng umamn kay Antok; unt-untng nayukyok...

Na siya'y guardia at dahil dito'y di dapat yumukayok? Ay ano naman
kun siya'y guardia, sa ang pinag-guguardiahan namn eh, iisa-isa at
nakukulng sa isang kulungan--isng kulngang bakal ang mga rhas,
at nakasus pa, at ang sus, ay nasa loob ng kanyang buls?

Na, bak siya'y lusbin ng mga kaaway, samantlang nayuyukayok? Hs! Ay
an iyon? Gasino n ang kalabitn ang kanyang barl at gasino n ang
humiyw ng "Magnankaw!!"

Na, bak siya'y masubukan ng teniente--ng tenienteng
mabangs?... Pshe! Sno ang masusubkan--siy? siy na kung matulog
eh kay bbaw-bbaw, na sa isang kalusks ng dag, sa isng ingt
ng bubwit, ay nagigising? At sno ang susbok? ang teniente?--ang
tenienteng lumkad lang eh, nayyanig ang lup,--ang tenienteng
walng tigil ng k-uub at kadadahk, ang tenienteng paglkad eh,
humihilahod sa lup ang sable--paghilhod na kay ingay-ingay--ingay na
bumubulhaw sa mga so, hanggng mga mank--mga mank at so na kapg
nagpuputk at nagtatahl ay pilit na ikagigsing ng lalng matkaw
sa pagtlog?--Iyan ang tenienteng makasusbok sa kany?... Malayng
malay, sing-lay ng langit sa lup!

At sak, bukd sa rito, mayukayok man siya, ay hind naman tangk niy
ang matulog ah! Kund ang umiglip lang ah!! Ay an ang iglip?...

Sa dlo ng mga ganitng paghahak ang bibig ng banty ay dhandhang
nbuka, ang mondo'y dhandhang nalmot at dhandhang tumul ang
... aywan kung an... mul sa... aywan kung san.

At sa gitn ng gayng pagkbuka ng bibg, sa gitn ng gayng pagkalmot
sa mondo, sa gitn ng gayng pagtul ng ... aywan kung an--ay siyang
pagsulpt sa liwnag ng ilaw, at paglundg sa kanyng harp ng llaking
kanina'y tataytay sa isang slok ng liwasn--ng lalking may hwak
na balarw--balarw na ngayo'y nakatin sa sikmur ng tnod!

Ang ngulantang sa kanyng pakikiulyaw kay Antok, ay walng nagawa
kund ang umgtad sa pagkakaup, ipagnganghang lal ang bibig at
pandilatin ang mga mat!

Ang salitang "Magnankaw!" ay hind maisigaw!

Ang barl ay hind mkalabt!

--"Isng kilos, isng sigw, at ikw ay patay!"--ang pasalubong ng
kanyng panahin...

--"Naku p!" ang marahang tugn.

--"Ibbigay mo ang bilangg  hind?"

--"Naku p!"

--"Sstt!... Sagutn ak... at madal!"

--"Ay papno p b... ang ggawin ko sa iy'y... itiniwal... sa kin!"

--"Huwag mag-alaala... Ililigts kit... ako'y nangangak sa illim
ng king dangl."

--"Ay bak p ako'y inyng ululn... ay kaaw-aw p..."

--"Ha? at ipinalalagy mo akong magdaray?"

--"Naku p! hindi p! patawd p!"

--"An? Ibibigy mo ang bilangg  hind?"

--"Ay inak p! Huwag mo pong ididin ang sundng, at parang
hinahalkay ang aking tiyn!"

--"Malit ka! Ibibigy mo  hind?"

--"Ibibigy p!"

Non din ay lumay si Faure! Sa bugs ng ligaya, at pagmamahalan ang
dalawng magkatoto ay walng naigwad na pasalubong sa bawa't is
kund ang pipng pagyayakapn.

Kasma ang tnod na kagyt nilsan ng dalaw ang bilanggan.



Kinabuksan ang tenienteng yumrak nang walng patumangg sa Bandilng
Pilipino, ay nabalitng paty.

Isang talibng daw ang nakatrak sa dibdib ng kahabaghabag na lumalng
sa kanya ring pagkasaw...

Si Faure ay nakatkas sa ibang lupin.

Don sa mga kaparang't bundk ng mga byang malalay--don sa di
kilala ang kapangyarihan ng to sa kapw tao,--don sa di abt ng
mapanglpig na mga tos ng isang pamahalang mapagbusbos--don siy
nanirhan, sa pilng ng mga Tell, nang pantag ang pus, payap ang
kalulw't pagisip,--malay katulad ng ibon sa himpapawid,--maligya
katulad ng bulaklk na hinahagkn ng hamg....




                                 WAKAS

                                   NG

                         Bulalkaw ng Pag-sa.







End of Project Gutenberg's Bulalakaw ng Pag-asa, by Ismael Alberto Amado

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BULALAKAW NG PAG-ASA ***

***** This file should be named 35868-8.txt or 35868-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/3/5/8/6/35868/

Produced by Tamiko I. Rollings, Jeroen Hellingman and the
Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
for Project Gutenberg (This file was produced from images
generously made available by the Digital and Multimedia
Center, Michigan State University Libraries.)


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
http://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at http://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations.
To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     http://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
