The Project Gutenberg EBook of Maring (Dangal at Lakas), by Aurelio Tolentino

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org/license


Title: Maring (Dangal at Lakas)
       Ulirang Buhay Tagalog

Author: Aurelio Tolentino

Release Date: October 6, 2013 [EBook #43902]

Language: Tagalog

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MARING (DANGAL AT LAKAS) ***




Produced by Marie Bartolo from page images made available
by the Internet Archive: American Libraries






[Paliwanag ng Tagapagsalin:

Ang mga bahagi ng teksto na may makakapal na titik (boldface) ay
ipinaloob sa mga =simbolong panumbas=.

Ang titik G na may tildi (~) sa ibabaw ay kinatawan bilang ~G.]




[Larawan: AURELIO TOLENTINO]


MARING


Kung dapat mang busugin ang =SIKMURA=, ay lalo na ang =PUSO= at ang
=UTAK=. Ang nobelang =MARING= ay napakasarap na pagkain ng damdamin
at ng pag-iisip.


HALAGA 40 CENT.




  MARING
  (DAGAL AT LAKAS)




  MARING
  (DAN~GAL AT LAKAS)

  ULIRANG BUHAY TAGALOG


  SINULAT NI
  AURELIO TOLENTINO


  IKATLONG PAGKALIMBAG


Kung ibig ninyong bumili ng iba't ibang yaring damit o nobelang
Maring at iba pa ay pumarito kayo sa Mercado Yanco 237 Int. Tabora,
Maynila.




TAGUBILIN:


Ang aklat na ito ay aring tunay ng tatlong magkakapatid na Tolentino
(anak) at wala sino pa mang makapagpapalimbag nito kung wala silang
lubos na kapahintulutan.

                                      Ang Tagapangasiwa,
                                                  N. HILARIO.




PATUNGKOL


Sa iny, mga kapatid kong bulaklak ng Pilipinas, sinag ng buhay,
sibol ng lambing at pagibig, hiwaga ng saganang bait at banal na
pagtitiis, mga babaying dangal ng kalinisan sa sangkatauhan, sa
inyo ko ipinatutungkol itng walang kabuluhang aklat. Maliit na
lubha, palibhasa'y talagang maliit yaring pag-iisip. Gayon pa man,
kung inyong nanamnamin ang pinagdaanang buhay ni Maring si Maring
na diwa nitong kasaysayan, ay inaasahan kong kayo'y may kaunting
kabutihang pakikinabangan. Sa munting aklat na handog ko, ay inyong
makikitang maliwanag, na ang isang babaying marangal at may malakas
na kalooban, ay kahalintulad ng araw: sa kabila ng mga makakapal na
dilim at maraming bagyo ng ligalig at kahirapan, ay sumisikat na
maluningning, ligid ng puri, ligid ng biyaya, ligid ng lualhating
di mahulilip.

                                                   ANG KUMATHA.




Ang taong walang ibang binubusog kungdi tanging ang sikmura lamang,
ay hindi nabubuhay: tumutubo lamang parang dam. Upang magpakatao
ay kailangang busugin din ang puso at ang utak, sa pamamagitan ng
pagbsa sa mga mabubuting aklat.

                                           =Aurelio Tolentino.=




  DANGAL AT LAKAS
  
  MARING




KABANATANG I.

Napitas Ang Bulaklak


Noong taong 190... ay nanirahan sa nayon ng B., sakop ng Maynila
ang mag-asawang Pedro at Julia.

Marlita ang kanilng pamumuhay palibhasa'y walang ibng paghahanap
kungdi ang mamalakaya sa mga ilog at sa look ng Maynila.

Sila ay may bugtong na anak, uliran ng bait, si Maria na tinagurian
ng Maring.

Kung kaaya-aya man ang gand ng kalooban ni Maring, ay lalo pa namn
kaaya-aya ang gand ng kaniyang anyo, anyo ng bagong bumubukang
kampuput, at lalong-lalo pa yaong mukha niyang anaki'y mukhang angel,
mukhang pinagkalooban ng langit ng lubhang mapanghalinang dikit na
bihirang ipagkaloob sa taong kinapal.

Ang kaniyang mapupungay na mata ay anaki'y salamin ng pag-ibig,
anaki'y sibol ng lambing, anaki'y larawan ng bait.

At dahil nga sa gayn, ay pinag-ingatan yatang talag ng palad, kaya't
pinalamutihan sa dakong no ng masinsin, nguni't makitid na kilay
na hubog tari, at binakuran ng mayabong at malantik na pilikmat,
akala marahil ng Maykapal ay upang huwag manganib sa puwing man
lamang yaong mga matng kaniyang pinagpalang talaga.

Ang kaniyang mga ngiti ay ngiting langit: naghahandog sa kaharap ng
lugod na di mahulilip at walang hanggang tamis ng maamong kalooban,
lalo't talagng maririkit yaong kaniyang mga maliliit at masinsing
ngiping kinaiinggitan ng tunay na garing, at sinalitan ng isang
ngiping gintong ipinasadya ng kaniyang am, upang malubos mandin
ang ganda noong napakatamis na bibig.

Kung lugay ang kaniyang mayabong na buhok, ay uma-abot hangang
sakong, malinis, maitim at makinang na anaki'y sarampuli ng mga
Lakhang-dalaga sa unang panahon.

Si Maring ay kayumangging maligat na namumula-mul, at ang kaniyang
pangangatawn ay katatgan sa taas at sa bilog. Ang kaniyang mga
kilos ay mabining pawa, mahinhin at kalugod-lugod sa lahat ng bagay.

May isng binata, bagong-taong basal na nagngangalang Gonsalo. Ito ay
maralita ring gaya nil Maring, palibhasa'y gaya rin nilang walang
ibang paghahanap kungdi pamamalakaya sa mga ilog at dagat.

Si Gonsalo ay may mga tatlong tan ng nananhik ng ligaw kay Maring,
nguni't hindi pinansin nit ang kaniyang matapat na pagsuyo, at
kadalasang isagot sa kaniya ay ang kaniyang nais na makasuyo muna
sa kaniyang mga magulang.

Gayon pa man ay hindi tumatamlay ang pag-ibig ni Gonsalo, at sa
tuwing sbado, gaya rin ng dati, ay siya'y nananhik ng ligaw.

Isng gabi ay nanhik din ng ligaw kay Maring si D. Eduardo Sanchez,
bagong-taong may mga dalawang puo't-limang tang gulang, makisig at
bantog sa bait, sa dunong at sa yaman.

Mga ilang buan pa lamang ang kaniyang panunuyo kay Maring ay sila'y
nagkaibigan.

Nahahalata ni Gonsalo ang gayon, kaya siya ay naglubay ng pagdalaw
kay Maring. Nguni't palibhasa'y taimtim ang kaniyang pagsinta, ay
along nauuhaw ang kaniyang puso, ngayon hindi nakikita ang hantungan
ng kaniyang mga nais.

Isng sbado si Gonsalo ay muli na namang nanhik ng ligaw kay Maring.

--Maring,--ang kaniyang samong anaki'y hibik.

--May mga tatlong tan nang ikaw ay aking dinadalanginan, saka
ngayon...

Hindi naituloy ang kaniyang malumbay na samo, at pagdaka'y biglang
namalibis yaong nabubungad na luhang kanina pa gumigilid sa kaniyang
mga pilik-mata.

Nai-inis ang kaniyang puso.

Bag ma't siya'y hindi sinisinta ni Maring, ay nahabag din ang
kaniyang kalooban sa kaawaawang binata.

--Ipagpaumanhin mo na sana sa akin ang hindi ko paglingap sa iyong
pag-ibig,--ang tugon ni Maring.--Ak'y hindi na maaring suminta
sa iyo.

--Bakit?,--ang tanong ni Gonsalo.

--Sapagka't ako'y may sinisinta na,--ang pakli ni Maring.

--Oo nga,--ang sagot ni Gonsalo.--Si D. Eduardo Sanchez. Siya'y
mayaman at marunong, nguni't ako'y dukha at mangmang.

--Hindi namn sa gayon,--ang amo ni Maring.--Pantay-pantay sa aking
balak ang lahat ng tao. Nguni't ano kaya ang gagawin, kung talagang
hindi isinagi ng palad sa puso ko ang sa iyo'y umibig? Kita'y
magmahalan na lamang na parang tunay na mag-kapatid.

--Hindi mangyayari,--ani Gonsalo.

--Bakit?,--ang tanong ni Maring.

--Ewan,--ang tugn ni Gonsalo,--nguni't ikamamatay ko yata ang aking
pagkabigo sa iyo.

Maluwat na di nakaimik ang dalawa.

Si Maring ay nakayuko at kaniyang ginuguniguni si Eduardong minumutya
ng kaniyang puso; si Gonsalo ay nakayuku rin, at ginuguniguni namn
niya ang kaniyang nabigong pagsuyo kay Maring.

Itinalaghay ni Gonsalo ang kaniyang ulo at pinagmasdan ang kaniyang
kaharap.

--Maring,--aniya.--Ito'y kahuli-hulihan ko nang pagpanhik dito.
Nguni't isinusumpa ko, na kung hindi rin lamang ikaw ang magiging
poon ng aking abang kapalaran, ay hindi na ak mag-aasawa kailang pa
man, at paka-asahan mo, na bag ma't ako'y malayo sa iyo, ay ikaw
at ikaw din ang dadalanginan ko habang buhay.

Si Gonsalo ay nagpaalam, at samantalang siya'y nananaog doon sa
hagdanang tatlong tang pinapanhik niya tuwing sabado, ay matuling
namamalisbis sa kaniyang pisngi ang luha ng kaniyang nabigong pag-ibig.

--Kaawa-awa namn--ang buntong hining ni Maring.

Sapul noon ay hindi na nga nanhik ng ligaw si Gonsalo kay Maring;
nguni't gabi-gabi ay nagdadaan siya sa tapat ng kanilng bahay,
kungdi tatayo-tayo sa malayo, at kapag natanawan niya si Maring ay
saka pa lamang uuwi ng bahay. Siya'y parang nauulol mandn.

Isng gab ay dumalaw si D. Eduardo kay Maring at pinagkasunduan
nilng ipagtapat sa mga magulang ang kanilng pagsisintahan, at
tuloy isamo ang kanilang kapahintulutan sa kanilang pag-iisang puso
sa harapn ng dambana ng Maykapal.

Noon ding gabing yan ay pinakiharapan ng mag-asawang matanda si
D. Eduardo.

--Ipagpapaumanhin po nila,--ang simula nito,--ang aking kapangahasan
sa pag-harap sa inyo at pagtatapat ng aking nais.

--An yan?,--ang tanong ng matandang Pedro.

--Marahil po,--ang sagot ni Eduardo,--huwag ko mang sabihin ay
batid na ninyo ang aking pagsuyo kay Maring, na kung iln ng buwan
ngayong aming inaalagaan at binabakuran ng malinis na pagmamahalan;
at dahil sa gayn, ay hindi namin ikinahihiyang ipakiharap, maging
sa Maykapal, maging sa iny po, at maging sa lahat ng tao.

"Ak po ay ulila sa ama't sa ina. Kapatid ko ma't kamaganak ay wala
ng natitira is man kaya ako'y sabik na magkaroon ng magulang na
sukat suyuan habang buhay. Kung ito pong kaliitan ay inyng maging
dapatin, at tangaping maging parang tunay na anak na kaisang-puso ni
Maring, ay pakaasahan po ninyng wala ng mapalad na lalaking gaya
ko sa sang sinukuban".

Tinawag ni matandang Pedro si Maring.

--Nagtapat si D. Eduardo,--aniya,--at sinabing kayo raw ay
nagkakasintahan. Tunay nga baga?

Si Maring ay hindi nakasagot: siya'y dinaig ng alang-alang at
kahihiyang sa matand.

--Sumagot ka,--ang ulit ng am--Tunay nga bang kayo'y nagkakasintahan?

Linakasan ni Maring ang kaniyang kalooban.

--Tunay nga po,--ang kaniyang nahihiyang sagot.

--Isinamo niya,--ang dugtong ng matanda,--ang aming kapahintulutan
sa inyng pag-iisang puso. An ang balak mo sa gayong?

--Kay po ang masusunod,--ang tugon ni Maring.

--Kung kami lamang ang masusunod,--ang dugtong ng matanda,--ay ibig
naming ikaw ay makitang dalaga habang buhay sa aming piling, upang
huwag kang mawalay ng kahit sandali sa aming mga mat. Gayn pa man
ay nababatid naming ang pakikipag-isng puso ay katutubong talaga
ng tao, gaya ng aming pag-iisang puso ng iyong in, at dahil dito,
ay hindi maaring ipagkait sa iny ang aming kapahintulutan.

Sabihin pa kaya ang tuwa ng nagkakasintahang Maring at Eduardo? Para
na nilang nakikitang nabubuksn ang pintuan ng langit sa panahong
sasapitin.

Naganap ang tatlong sunod-sunod na tawag sa simbahan.

Samangtalang inihahanda ang lahat ng bagay na kailangan sa pagkakasal
ni Maring kay D. Eduardo ay parang linalason naman ang puso ni
Gonsalo.

Dalawang araw bago sumapit ang takdang araw sa kasal, ay dinalhn
ni D. Eduardo si Maring ng mga hiyas na pawang tinampukan ng mga
batng brilyante at isang kabihisang damit na sadyang ipinasukat
kay Maring.

Kinagabihan, samangtalang sinisiyasat ang lahat na gagamitin sa
malaking piging na ihahanda, si Maring ay biglang nawala. Kinayag
ni Gonsalo ang dalawa niyang kaibigang matapat, inabangan nil si
Maring at pagpanaog nit ay kanilang biglang inagaw at dinala sa
bundok ng S. Mateo sa lalawigang Rizal.

Sabihin pa kaya ang tangis ng kaawa-awang Maring? Noong nakikita na
niyang nagliliwayway ang araw ng kaniyang buhay, ay biglang lumubog
at ang humalili ay dilim na tila wari walang katapusn.

Sa loob ng unang buwang pakikisama ni Maring kay Gonsalo sa bundok,
ay wala siyang ibang binabalak kungdi ang paghihiganti. Pinakataimtim
niya sa kalooban ang nasang patayin ang lalaking kumaladkad sa kaniya
sa burak ng kapangayayaan.

Isang gab, si Gonsalo ay naidlip na nakahilig sa kandungan ni Maring.
Nasulyapan nit ang isng sundang na malapit sa kaniya, biglang
dinampot at anyong tatarakan sa dibdib ang natutulog, nguni't
nangatal ang kaniyang bisig, gaya ng pangangatal ng kaniyang puso
at kaluluwa.

--Dius ko!,--ang kaniyang buntong hininga.--Masama nga sana si
Gonsalo, nguni't sa lagay na it ay siya'y akin ng asawa.

Siya'y nagmuni-muni.

--Hindi mangyayari,--aniyang sarili.--Ang lalaking ito ay hindi ko
sinint kailan pa man; ako'y kaniyang inagaw at pinaslang... Ang
taksil ay dapat ding pagtaksiln.

Muling itinaas ang kamay at muling kmang tarakan ng sundang ang
dibdib ni Gonsalo. Nguni't gaya rin ng una, nanginig ang kaniyang
kamay at hindi naituloy.

Si Maring ay may malakas na loob sa paggawa ng magaling, nguni't
napakahina kung sa gawang kapaslangan.

Muling ibinaba ang kaniyang kamay.

--Ano kaya ang aking gagawin?--ang tanong niya sa sarili.--Kung
ako man ay umuwi sa amin ngayon, ay may magsasabi kayang hindi pa
nalugso yaong wagas na puring katutubo ng aking pagkatao? Tunay nga at
nalalaman kong ako'y hindi sumisinta kay Gonsalo, nguni't nalalaman
ko rin namang siya'y sumisinta ng taimtim sa akin. Kaawa-awa naman!

Naglalabanang mahigpit sa kaniyang balak ang lunos kay Gonsalo at
ang nais na maipaghiganti ang kaniyang puring nagib.

--Ang puri ng tao,--aniya sa huli,--ay katimbang ng buhay. At yayamang
inilugso niya ang aking puri, ay kailangang ilugso ko rin namn ang
kaniyang buhay.

Muling itinaas ang kaniyang kamay, hawak ang sundang, pinag-ubos
ang lakas ng kaniyang loob at anyo na namang tarakan si Gonsalo sa
dibdib. Nguni't katakatak. Hindi sundang ang lumagpak kay Gonsalo,
kungdi matuling luhang namalisbis sa mga mat ni Maring at pumatak
sa kaliwang pisngi ng nakakatulog.

Si Gonsalo ay nagising. Nakita niya ang sundang na naka-akma sa tapat
ng kaniyang dibdib, nguni't hindi tuminag kaunti man, at bagkos pang
ngumiti at nagsalita ng ganit:

--Maring, ituloy mo ang sundang. Ikaw ay aking pinagtaksilan, kaya
kailangang ikaw ay maghiganti. Ituloy mo ang sundang.

--Kailangan nga,--ang sagot ni Maring,--nguni't ewan kung bakit,
makaitlo ko ng iakma ang sundang at hindi ko naituloy: nanginginig
ang aking kamy.

--Nanginginig ang iyong kamay sapagka't kamay ng anghel;--ang pakli
ni Gonsalo;--datapuwa't ang kamay ko ay kamay ng buhong: makita mo
kung hindi magtuloy.

Siya'y maliksing naupo, inagaw ang sundang kay Maring, saka anyong
isasaksak sa kaniyang sariling dibdib.

--Gonsalo!!!,--ani Maring, saka hinagkan.

Yaon ay siyang kauna-unahang halik ni Maring kay Gonsalo.

--Maring,--ani Gonsalo,--inagaw kitang hindi ko sinadya. Ako'y
binulag na lubos ng masidhing pagsinta ko sa iyo. Nguni't ngayong
ako'y pagsaulan ng dating kalooban at pag-iisip, ay pinagsisisihan
kong mataimtim ang kapaslangang ginawa ko sa iyo. Kaya nga, at dahil
sa ako'y sumumpang mahigpit sa sarili, magbuhat pa man noong unang
araw na ikaw ay aking sintahin, na papatayin ko ang sino mang sa
iyo'y tumaksil: at yayamang dili iba't kungdi ako na rin nga ang
sa iyo'y pumaslang, kaya kailangang patayin ko ang aking sariling
katawn, upang sa gayn ay matupad ang aking mahigpit na sumpa.

Muling iniakmang isaksak sa kaniyng dibdib ang sundang, nguni't
muli rin siyng niyakap ni Maring at tumangis.

--Ngayon pa bagang nailugso mo na ang aking puri, saka mo ako
lilisanin?--ang kaniyng hibik.

Si Gonsalo ay tumangis din.

Noon gabing yaon ay hindi sil nakatulog. Magdamag na humihingi ng
kapatawaran si Gonsalo sa kapaslangang kaniyng ginawa.

Palibhasa'y si Maring ay may banal na kalooban kaya pinatawad ang
sa kaniya'y nagtaksil.

Sa kaluwatan ng kanilang pagsasama ay unti-unting nagkaroon ng
pagmamahal si Maring kay Gonsalo.

Lumipas ang limang taon. Si Maring ay nagkaroon ng dalawang anak.

Isng araw si Gonsalo ay umuwi ng bayan, at siy'y nagbili ng kahoy
at yantok. Nabalitaan niyang nangamatay na ang ama't ina ni Maring.

Sabihin pa kaya ang tangis nito ng kanyang maalaman ang malumbay
na balita?

Gayon pa man, at sapagka't sila'y wala ng sukat pangilagan sa bayan,
sil'y nagbalik sa nayong B. na kanilang pinanggalingan, at sila'y
namuhay na tahimik sa bahay na naiwan ng mga nasirang magulang ni
Maring.




KABANATANG II.

Simula ng Kahirapan


Si Gonsalo ay kinayag ng isa niyang kaibigan, upang sila raw ay
mamili ng kabayo sa Pulong Mindanaw. Alinsunod sa balita ay mura
doon ang kabayo at malaking lubha ang kanilang tutubuin. Ang sagot
ni Gonsalo ay hindi siya maka-aalis, sapagka't wala siyang salaping
iiwan sa kaniyang asawa't mga anak, nguni't siya'y binigyan ng limang
piso, at pinangakuan pa siyang sa kanilang pagbabalik, mga ilang
araw lamang ay siya'y bibigyan pang muli, at di kailangang hintayin
pang mabili ang kanilang kabayong kalakal.

Si Gonsalo ay natuwa ng di gayon lamang.

Ang limang pisong kaniyang tinanggap ay ibinigay kay Maring ng
walang bawas kaunti man.

Kinabukasan, pagkatapos niyang hinagkan ang kaniyang dalawang anak,
ay niyakap si Maring, nanaog at sumakay sa isang daong.

Si Maring ay tumangis pagtalikod ni Gonsalo: siya'y kinabahan sa
pag-alis nito.

Si Gonsalo ay nadaya. Ang daong na kaniyang sinakyan ay hindi
napatungo sa Mindanaw, kungdi sa Hongkong, saka nagtuloy sa Hawaii.

May mga dalawang buwan pa lamang ang pag-alis ni Gonsalo, ay
naipagbili na't naisanglang lahat ni Maring ang kaniyang damit, at
wala ng natitira kungdi ang kaniyang suot sa katawan at ang isang
kabihisang nakababad sa batya.

Araw-araw ay siya'y nakapangalumbaba sa durungawan, at kaniyang
hinihintay si Gonsalo, nguni't ito ay hindi dumarating, at wala man
lamang balitang tinatanggap hinggil sa kanya. Bawa't maghapong lumipas
ang damdam ni Maring, ay maluat pa kay sa isang taong pagtitiis.

Ang anak na panganay ni Maring ay may pag-iisip na't kaya ng alagaan
ang kaniyang kapatid na bunso.

Isng gabi, si Maring ay napatungo sa bahay ng isng matandang babaing
dati niyng kakilala, at ipinakiusap niyang siy'y ihanap ng bahay
na mananahian.

Noon din ay siya'y ipinagsama ng matanda sa isng bahay na malaki.

Silang dalawa'y pumasok sa silid.

Doon ay may dinatnan silng isng lalaking kastila at balbasan.
Ang lalaking it ay kinausap ng lihim ng matanda, at pagkatapos ay
nagpaalam; doon ay iniwan si Maring.

Si Maring ay pinagmasdan ng kastila.

--Ang kinakailangan ko, ay hindi mananahi, kungdi asawa.

Si Maring ay nanginig at namutla ng galit.

Hindi niy akalaing siy'y makatagpo ng gayong pagkadulingas.

--Ang hinahanap ko po,--ang matigas niyang tugn;--ay hindi asawa,
kundi tahi.

--Mahirap ang tahi,--ang pakli ng kastila;--dapuwa't mayaman ang
asawa: narito ang salapi.

Saka anyong iniabot kay Maring ang isng bilot na salaping papel.

Si Maring ay parang tinampal sa mukha, at siy'y napahiya sa kaniya
ring sarili. Gayn pa man ay kanyang tiniis yaong mahapding libak,
inirapan ang kastila, biglang tinalikdan at anyong lisanin. Nguni't
bago nakalakad ng dalawang hakbang, ay siy'y hinabol ng kastila;
at hinawakan sa kaliwang kamay. Si Maring ay maliksing pumihit,
hinarap ang kastila, ubos laks na tinampal sa mukha, saka sumigaw
ng malaks.

--Polisya!,--aniya.

Ang kastila'y nagtaanan.

Sa bahay na yaon ay walang tao is man. Yao'y isng bahay na talagang
pinagpupungalan  pinagkukulungan ng mga babaying sawing palad. Sa
Maynila ay marami ang gayng bahay, at bihira ang babaing napapanhik
doon na di nasisilaw sa kislap ng pilak at ginto.

Is mang polisya ay walang dumalo sa sigaw ni Maring. Karamihan ng
polisya ay talagang gayn: parang nakikipaglaro ng "piko-piko."
Samantalang sil'y "pumipiko" sa inyong palad ay sil'y makikita mo,
nguni't pagkatapos ay hindi na; sil'y lumulubog na parang bula.

Si Maring ay umuwi sa kaniyng bahay. Dinatnan niyng umi-iyak
ng gutom ang kaniyang mga anak. Siy'y nanghingi ng kanin sa mga
kapit-bahay at nang siya'y mabigyan ng kaunting tutong, ay it'y
siyng kaniyang ipinakain sa mga bata.

Si Maring ay hindi kumain ng hapunan, hindi dahil sa siy'y ayaw,
kungdi dahil sa talagang walang makain.

Kinabukasan, at bago sumikat ang araw, ay siy'y naglakad at humanap
ng labhin. Siy'y umuwing may sunong na maraming damit na marumi, at
salaping kulang lamang ng kaunti sa dalawang piso, salaping hiningi
niya, upng may maibili ng sabn at almirol.

Siy'y bumili ng pananghalian, at pagkatapos niyang kumain saka
naglaba.

Ika-apat na araw ay natapos ang damit at kaniyang inihatid.

Ang is sa kaniyang mga ipinaglalaba ay lalaking balo, may mataas
na katungkulan at may malaking sahod na salapi.

--Kay ganda mo!--aniya kay Maring.

Si Maring ay kinabahan, tiningnan ang marangal na ginoo, saka yumuko.

--Hindi bagay sa iyo ang maglaba,--ang dugtong ng dakilang
lalaki,--bagay lamang sa iyo ang maging poon. Dito ka na tumir sa
bahay, at ikw ay aking popoonin.

--Ang isng maralitang gaya ko--ang sagot ni Maring,--ay di dapat
maging poon.

--Hindi, hindi ka maralita;--ang sabat ng ginoo,--ikw ay mayaman,
sapagka't ang lahat kong ari, ay parang ari mo ring tunay.

--Pinasasalamatan ko po ang inyong magandang kalooban,--ang pakli ni
Maring,--datapuwa't hindi ko matatanggap. Ibigay na lamang ninyo sa
akin ang kaupahang sukat sa linabhan kong damit. Ito po ay siyng
tunay kong pag-aari, sapagka't ito'y isng bungang tunay ng aking
pawis.

Siya'y inabutan ng limang pisong salaping papel.

--Ako po'y walang isusukli,--ani Maring.

--Iyo ng lahat iyan,--ang sagot ng ginoo.

--Wala po akong tatanggapin,--ang tutol ni Maring,--kungdi lamang
ang tatlong salaping kulang sa aking pinagpaguran.

Siy'y binigyan ng tatlong salapi.

Si Maring ay umalis at hindi na tumanggap ng labahin sa bahay na yaon.

Siy'y nagtuloy sa is pa niyng ipinaglaba at naghatid din ng damit.
Pinangusapan siy nito ng matatamis na salitang ukol sa pag-ibig.

--Ako po'y naparito,--ani Maring,--upang maghatid ng damit, at di
upang makipagsintahan.

Ang kausap ay napahiya, binayarang kay Maring ang inihatid na damit,
at gaya rin ng una, ay hindi na tumanggap ng labahin.

Kinabukasan ay siya'y nasok na mananahi sa isng "sastreria."

Sumapit ang sabado, at ng kaniyang sinasahod ang kaniyang
pinagpaguran, ay siya'y pinangusapan ng may-ari.

--Maring,--aniya,--kung ibig mo sana ay huwag ka ng manahi ng damit
na ginagawa dito sa "sastreria".

--Bakit po?--ang tanong ni Maring.

--Naninibugho ang puso ko,--anang may-ari,--kung nakikita kong
hinahawakan ng maririkit mong kamay ang damit ng ib. Ang ibig ko
sana, ay damit kong sarili ang iyong hipuin. Mapalad ang lalaking
lingapin mo!

--Ako po'y naparito,--ang tugon ni Maring,--upang maghanap-buhay,
at di upang makipagligawan.

Si Maring ay umuwi at hindi na muling pumasok pa sa nasabing
"sastreria."

Siya'y pumasok namang tagapagbili sa isang tindahan ng chinelas na
ari ng isng insik. Ikatlong araw ng kaniyang pangangasiwa ay siy'y
tinawag nit, hinawakan sa kamay at ilinagay sa kaniyang palad ang
mga ilng salaping papel.

--An iyn?--ang tanong ni Maring.

--Iyan ay salap,--ang sagot ng insik.

--At bakit mo ibinibigay sa akin?--ang ulit ni Maring.

--Inihahandog kong talag sa iy,--anang insik,--at mamayang gabi
ay dadalw ak sa inyong bahay.

--Ah!,--ang bulas ni Maring.--Ibig mong bilhin ang aking kahirapan?
Nagkamali ka. Ang buhay mo at sampu pa ng iyong boong angkn ay
hindi magkakasiyang ibayad sa aking kadalitaan.

Isinauli ni Maring ang salaping papel, at hiningi lamang ang nararapat
sa tatlong araw na kaniyang pangangasiwa sa tindahan, at saka umuwi.

--Masama ang maganda,--aniya sa sarili.--Mabuti pa ang pangit.

At sapol pa noon si Maring ay hindi na nagkotso, hindi na nagsinelas,
hindi na nagbakya, at hindi na inayos ang kaniyang bihis.

Unti-unti ay naubos ang kaniyang kinitang salapi.

Nang siya'y wala ng sukat na maipakain sa kaniyang mga ank, ay
ipinagbili namn, kahit mura, ang kaniyang mga tapayan, kalan,
palayok, pingan at ib pang kasangkapan. Ang pinagbilhan ay pinuhunan
sa pagtitinda ng mais. Akala niya'y kung magtubo, ay muling makabibili
ng kasangkapan.

Nagtinda nga siy ng mais sa tapat na kaniyang bahay, nguni't siy'y
dinakip ng pulis, dahil daw sa siy'y walang licencia.

Kinabukasan ay siy'y nahatulang "magmulta" ng limang piso. Sapat na
sapat lamang na ibinayad sa multang it ang lahat na pinagbilhan
niy ng mga tapayan, palayok, kalan, pingan at ib pang kasangkapan.

Ngayn ay wala na siyng maipagbiling an man, at wala rin siyng
kaunti mang salapi.

Ang kaniyng mga ank ay nag-iiyakan at humihingi ng pagkain.
Nangaglalambitin sa kaniyng liig at nagsisidaing ng gutom. Kulang
lamang ay di maulol si Maring. Sinasabunutan ang kaniyng buhok.
Ibig niyng tumangis, nguni't napakalaki ang pagtitiis, kaya walang
tumulo kapatak mang luha, at malalagot mandin ang kaniyng hininga.

Biglang napasigaw sa malaking tuwa. Naalaala niy ang kaniyng ngiping
ginto, yaong ngiping pinakadakilang palamuti ng kaniyng marikit
na bibig. Binunot niya ang nasabing ngipin sa kaniyang gilagid at
naipagbili ng dalawang piso.

Ibinili ng pagkain ang kaniyang mga ank, at ang natira ay ipinamili
ng isdang sariwa sa Bangkusay, at ipinagbili sa Divisoria.

Lubhang mabili ang kaniyang tindang isda at hindi niya halos malaman
ang kaniyang harapin sa maraming tumatawad.

Nabiling lahat ang kaniyng isda.

Anong laki ng tuwa ni Maring!

Akala niy'y malaki ang kaniyang naging tubo kaya't naisipan niyang
ibili ng damit ang kaniyang mga ank. Ang suot nila sa katawn ay
gutay-gutay na at wala siyng maihalili.

Dinampot sa lupa ang kaniyang bilao, siy'y tumindig, at samantalang
dinudukot sa kaniyang lukbutan (bulsa) ang kaniyang pinagbilhan ay
aniyang nagsasalitang sarili:

--Ibibili ko ng kakanin ang aking mga ank at ngayon pa lamang sil
makatitikim ng...

Siya'y biglang namutla. Nanginig ang kaniyang boong katawan at
nanglumo. Siy'y napalupagi sa lupa. Nagdilim ang kaniyang tingin
at malalagot mandin ang hininga. Pagdukot sa kaniyang lukbutan ng
kaniyang kamay, it ay lumusot sa kabila. Wala siyng nasalat kahit
is mang belis. Ang kaniyang lukbutan ay ginupit at pinutol ng mga
mangdurukot.

Ang malaking tuwa ni Maring ay biglang npalitan ng lalong malaking
hapis. Ang kaniyang pangarap na buhay ay biglang napalitan ng
masidhing hapis.

Siya'y susuray-suray na umuwi ng bahay, namamalisbis ang kaniyang
matipid na luha, at kulang lamang ay di mawasak ang kaniyang dibdib.




KABANATANG III.

Pusong Matibay


Kapapanhik pa lamang ni Maring sa kaniyang bahay, ay dumating si
D. Eduardo Sanchez.

Sa kabila ng mahigit sa apat na taong lumipas, ay nagkitang muli
ang dating nagkakasintahan, ang dalawang pusong biglang pinagwalay
ng saliwang palad noon pa namang malapit ng magkabuluhan sa haba ng
buhay.

Sa unang pagpipinkian ng dalawang tingin, anaki ay nagbalik na lahat
ng panahong lumipas; anaki ay muling nanariwa yaong nasangal na
pagmamahalan.

Si D. Eduardo ay kinabahan, dahil sa kaniyang pagsinta kay Maring.
Kinabahan din si Maring, dahil naman sa kaniyang pagmamahal kay
Gonsalong ama ng kaniyang mga ank.

Maluwat na hindi nakaimik ang dalawa.

Pagkamasid ni D. Eduardo doon sa halos gibang dampang walang an
mang kasangkapan, pagkamasid niya kay Maring at sa mga batang may
gutay gutay na damit, kulang lamang ay di mawasak ang kaniyang puso
sa malaking habag.

--Kaninong mga ank it?--ang kaniyang tanong.

--Mga anak ko,--ang sagot ni Maring.

Parang linason ang pag-iisip ni D. Eduardo. Kaniyang napagnilaynilay,
na kung hindi inagaw ang kaniyang kasintahan, ay siya'y may dalawa na
sanang ank na gaya rin noong dalawng batang kaniyang pinagmamasdan.

Maluwat na namang kapuwa hindi nakaimik ang dalaw.

Sa akala ni D. Eduardo ay kung nandoon lamang sana si Gonsalo, ay
sampu man ang kaniyang buhay ay kulang pang ibayad sa kapaslangang
kaniyang ginawa. Pag-agaw niya kay Maring, ay parang inagaw sa
kaniyang puso ang lahat ng tuwa sa sangsinukuban.

--Maring,--ani D. Eduardo,--Nalimutan mo na bag ang kanitang
pagsisintahan?

Si Maring ay hindi nakasagot: siya'y nahahabag sa napakalumbay na
anyo ni D. Eduardo: ang tingig nit ay lubhang kalunos-lunos; basag
na anaki tingig ng pusong tumatangis.

--Ikaw, Maring,--ang dugtong ni D. Eduardo,--ay hindi mo tinupad ang
iyong pangako sa akin, at nag-asawa ka kay Gonsalo; datapuwa't ak,
ak ay tumupad sa aking pangako sa iy, at ang katunayan ay ako'y
bagong-tao hangga ngayon.

--Hindi ak nakatupad,--ang pakli ni Maring,--hindi dahil sa kusang
pagtalikod sa iy, kungdi dahil sa kusang paghabol ko sa aking puring
nalugso.

--Si Gonsalo ay taksil,--ani D. Eduardo,--nguni't ikaw ay banal. Ikaw
ay hindi mangyaring suminta kay Gonsalo, sapagka't ang kabanalan ay
hindi dapat suminta sa kataksilan.

--Ang kataksilan,--ang tugon ni Maring,--kung hinggil sa pag-ibig,
ay mangyayaring hugasan ng kapatawaran ng pinagtaksilan. Dahil dito,
sakali mang si Gonsalo ay nagtaksil laban sa aking puri, ay siya'y
malinis na ngayn, sapagka't siy'y pinatawad ko ng lubos.

--At papaano ang kanitang pagsisintahan?--ang malumbay na tanong
ni D. Eduardo.

--Paglabanan mo,--ang sagot ni Maring,--gaya ng aking paglaban hangga
ngayon. Akalain mong kapag ako'y nabuwal sa putik, ay mapuputikan
din sampu ng aking mga ank.

--Ikw ay dinaya ni Gonsalo,--ang dugtong ni D. Eduardo.--Siya'y
hindi napatungo sa Mindanaw, kungdi sa Hawaii.

Si Maring ay biglang namutla. Ngayon niya napagnilay-nilay ang
dahilan ng maluwat na di pag-uwi ng kaniyang asawa.

--Siy'y babalik din dito,--ang kaniyang sagot.

--Hindi mo na siy makikita kailan pa man,--ang tutol ni
D. Eduardo,--sapagka't matunog ang balitang siy ay nag-asawa
na doon.

Hindi nakakibo si Maring. Biglang sumagi sa kaniyng puso ang
masidhing kamandag ng panibugho. Datapuwa't palibhasa'y siya'y may
katutubong laks, kaya agad niyang dinaig ang gayong udyok, at
pagdaka'y sumagot ng banayad:

--Ako'y hindi naniniwala,--aniya.

--Maniwala ka't marami ang nagbabalita ng gayon,--ang ulit ni
D. Eduardo.--Hindi mo na makikitang muli si Gonsalo.

--Papaanong hindi ko siya makikita,--ang tugon ni Maring,--sa
talagang siy'y nakikita ko nga sa lahat ng sandali? Si Gonsalo ay
hindi nakakanlong kailan pa man sa mga mata ng aking pag-iisip.

--Oh Maring!--ang buntong hininga ni D. Eduardo.--Anng katigas
ng iyong puso! Walang pinag-ibhan sa batong hindi mapayanig ng
malumbay kong himutok! Ikaw ay minahal kong mahigpit pa kay sa aking
sariling buhay; nguni't ikaw ay pinagtaksilan at kinaladkad sa burak
ni Gonsalo. Sino sa aming dalawa ang iyong minamabuti?

--Ako'y minahal mong mahigpit pa kay sa iyong sariling buhay, at
ikaw ay minahal ko ring mahigpit pa kay sa aking pagkatao, nguni't
kita'y hindi magkaisang palad. Tunay din naman ang wika mong ako'y
pinagtaksilan ni Gonsalo, nguni't siya naman ay naging kabiyak ng
aking kaluluwa't katawan, at dahil dito ay katungkulan kong damayan
siy sa lahat ng bagay. Ang am ng aking mga ank ay mamahalin ko
hanggang sa libingan.

--Anong kalupit mo, Maring!--ang hibik ni D. Eduardo.--Ikaw ay
sininta kong taimtim, mahigit kay sa lahat ng pagsinta sa silong ng
langit. Ang pagkapanganyaya mo kay Gonsalo ay tinanangisan ko ng
walang lubay, gabi't araw sa lahat ng sandali...--"Lumubog na si
Maring"--ang aking himutok sa tuwi-tuwi na.--"Lumubog na ang araw
ng aking pag-iisip, ang sula ng aking buhay, ako'y linisan at hindi
na babalik, kaya dapat na siyang limutin." Nguni't ay! Samantalang
pinagpipilitan kong katkatin sa aking guniguni ang iyong ala-ala,
ang iyong larawan naman ay lalo pang nalilimbag sa kaubud-uburan ng
aking kaluluwa.

"Sapol pa noong gabing ikaw ay agawin ng mga buhong ay hindi na ako
nakakain at hindi na ako nakatulog. Inakala kong natapos na ang mundo
sa akin. Sa boong buhay ko ay walang ibang tumitibok kundi pawang
kamatayan.

"Tunay nga sana at sa kabila ng kamatayan ay may namamanaag na walang
katapusang ligaya sa langit, nguni't,... nguni't ligayang luksa,
kasayahang mapanglaw, langit na malungkot, sapagka't ikaw Maring,
ay wala ka doon. Anhin ko ang langit, kung ikaw ay narit sa lupa?

"At sapol pa noon ay ako'y lumakad na walang tinutunguhan, ako'y
nagngingitngit na walang kinagagalitan; ak'y tumatawa ng walang
kinatutuwaan; ako'y nagsasalita ng walang kinakausap... Saka... Saka
biglang lumabo ang aking pag-iisip. Ewan kung an ang nangyari,
nguni't,... nguni't naparam sa akin ang boong linalng.

"Lumipas ang kung ilang taon. Nanag-uli sa akin ang nawala kong
pag-iisip. Pinagmasdan ko ang aking kinalalagyan, at... Nalalaman
mo ba kung saan ak nandoon? Sa San Lazaro!"

--Bakit?,--ang biglang tanong ni Maring.--Nagkasakit ka bag?

--Hindi ak nagkasakit,--ang sagot ni D. Eduardo.--Ak lamang ay
NAULOL.

Sabay tumalon ang luhang kangina pa gumigilid sa kanilang mga
pilikmata.

--Ako'y kakaiba, Maring, sa lahat ng tao,--ang basg na tingig ni
D. Eduardo.--Kung kailan ako'y ull, ay noon ak matino; at kung
kailn ak matino, ay noon ako ulol.

--Bakit namn?,--ang malumbay na tanong ni Maring.

--Dingin mo,--ang tugon ni D. Eduardo.--Noong ako'y ull at nakakulong
sa San Lazaro, ay ako'y tahimik at ako'y nakakakain, ako'y nakakatulog
ng mahimbing at ako pa raw ay masay. Nguni't ngayong ako'y matino
na, ay ako'y balis, lagalag na walang pinatutunguhan hindi ak
makatulog, at wala akong kinakain kungdi ang mapait kong luha,
mabisang pait na nagsusumiksik hangang sa kaubud-uburan ng puso kong
naghihingalo.

--At sapol pa noong ako'y tumino, ikaw ay hinanap kong walang lubay
sa mga gubat at parang. Nabalitaan ko ngang ikaw ay nagbalik dito
at iniwan ka ni Gonsalo. At ngayong kita'y nakikitang may wasak na
damit ngayong maputla ka't naparam na ang dating luningning ng iyong
hiwagang karikitan, ngayong ikaw ay may dalawa ng anak, ngayong
nalugso na ang iyong dalisay na puri, ngayong ayaw ka ng batiin at
kinaiinipan ng magdarayang buhay, ay ngayng pa kita lalong sinisinta,
ngayn pa kit lalong dinadalanginan. Maring, nalalaman mo kung
kaya gayn? Dahil sa ang sinisinta ko sa iy ay hindi ang abang
katawan, kungdi ang kalooban mong wagas pa kay sa sinag ng araw, ang
kaluluwa mong kaluluwang virgen. Maring, Maring, mahabag ka na sa
akin. Kapag-hindi ka lumingap sa aking mga daing, ay pagka-asahan
mong ako'y mamamatay sa madaling panahn, kungdi kaya ako'y mauulol
na muli.

Si Maring ay hindi sumagot ng kahit iisang bigks. Samantalang
naririnig ang mga hibik ni D. Eduardo ay parang naiinis ang kanyang
hininga.

--An ang iyong kasagutan?--ang tanong ni D. Eduardo.

--Hindi mangyayari,--ang mtatag na tugon ni Maring.

--Hindi raw mangyayari!,--ang dugtong ni D. Eduardo.--Huwag ka ng
mahabag sa akin: mahabag ka na lamang sa iyong mga anak at sa iyong
sariling buhay. Damit man ninyo ay wala...! Maring, ibig mo na
bagang kayo'y mangamatay ng gutom?

--Masakit nga sana ang mamatay ng gutom,--ang pakli ni Maring,--nguni't
lalo pang masakit ang mamuhay sa kasamaan. Ako'y hindi mangyayaring
suminta sa iyo.

Maluwat na di nakakibo si D. Eduardo, at pagkatapos nagnilay-nilay
ay nagsalita ng ganito:

--Maring, ikaw ay ibibilang kong parang tunay na kapatid, nguni't
iligtas mo ang buhay ninyong mag-iina. Ako'y may inihahandang bahay
na talagang titirahan ninyo: malaki at may maraming kasangkapan. Sa
tabi nito ay may isang mahabang bahay na may sampung pintong sadyang
paupahan. Ang malaking bahay na aking binangit, at gayon din ang may
sampung pintuan ay inyong lahat, ari ninyong sarili, upang kayo'y
may ipamuhay.

--Salamat,--ang sagot ni Maring,--nguni't hindi ko matatangap.

--Hindi mo matatangap at bakit?,--ang nangigilalas na tanong ni
D. Eduardo.--Ako'y hindi dadalaw sa inyo kailan pa man; hindi.
Nalalaman kong ako'y hindi mo ibig makita at ikaw ay hindi ko
bibigyan ng kahit munting sam ng loob. Nalalaman mo bag Maring
kung bakit ipinagkakaloob ko sa iny ang aking dalawang bahay? Sa
pagka't ako'y ulila sa ama't sa ina, walang kapatid, walang kamaganak,
walang kaibigang tapat. Dahil dito ay hindi ko ibig na ang aking
mga ari-arian ay masayang bukas  makalawang ako'y mamatay  muli
kayang maulol.

Sabay na napatangis ang dalawa.

Sa tingig ni D. Eduardo ay may kahambal-hambal na tunog na anaki
hibik ng naghihingalo.

--Tatanggapin mo?,--ang nabubulunan niyang tanong.

--Hindi,--ang matatag na sagot ni Maring.

--Bakit?,--ani D. Eduardo.

--Hindi nga sana masama,--ang tugon ni Maring,--kung tanggapin ko
naman ang iyong handog; nguni't, ano kaya ang wiwikain ng madla?
Nalalaman ng lahat ng tao na kita'y nagkasintahan, at kung tatanggapin
ko ang iyong bahay, ay may magsasabi kayang ako'y hindi mo...

--Sabihin nila ang ibig sabihin,--ani D. Eduardo.--Kung ikaw ay
walang ginagawang masama ay...

--Hindi gayon,--ang sabat ni Maring.--Hindi kailangang libakin man
ang talagang gumagawa, ng masama. Nguni't kung ang hindi gumagawa ng
masama ay siyang libakin, dahil sa siya'y nagbigay ng daan, upang
siya'y... Ah! Hindi mangyayari. Eduardo, hindi mangyayari!

Si Eduardo ay tumindig. Hindi niya malaman kung dapat niyang
kagalitan, sintahin  igalang ang babaying yan; nguni't ibig manding
masira ang kaniyang pagiisip.

--Huling tanong--aniya,--tatanggapin mo  hindi?

--Hindi,--ang matatag na sagot ni Maring.

Ang sagot na it ay nakasabay ng sigaw ng mga bata.

--Inang,--anil,--nagugutom na kami.

Pagkaringig ni D. Eduardo sa daing ng mga bata ay siya'y nangatal
sa malaking lunos.

Binuksan ang kaniyang "cartera," kumuha ng sampung salaping papel na
tigdalawang puong piso bawa't isa, at kaniyang inilagay sa ibabaw
ng hapag ng dambana.

Pagkakita ni Maring sa salapi, ay siya'y kinabahan, nangdidilat ang
kaniyang mga mat, at tila wari ibig niyang damputin. Nanglamig ang
kaniyang boong katawan, parang umakiat sa kanyang ulo ang lahat
niyang dugo, at tila mandin masisira ang kaniyang pag-iisip. At hindi
nga malayong magkagayon, sapagka't si Maring ay maluwat nang hindi
nakakakita ng gayong karaming salapi. Dalawang daang piso. Hindi man
lamang niya napangarap ang gayong kayamanan, saka ngayon ngayn ay
tinatanaw niya sa ibabaw ng kaniyang dambana, at ipinagkaloob pa sa
kaniya.

Gayon pa man, palibhasa'y si Maring ay may katutubong hinhin, ay
nanaig ang kaniyang gawing bait; saka nagsalita ng banayad.

--Anng salapi iyan?,--ang kaniyang tanong.

--Iyan ay handog ko sa mga bata,--ang sagot ni D. Eduardo.

--Salamat,--an Maring,--nguni't hindi ko matatanggap.

--Inang!,--ang halos nakapanabay na sigaw ng mga bata.--Kami ay
nagugutom.

Ang hibik ng mga paslit ay tumagos hanggang sa kaibuturan ng kaluluwa
ni Maring.

--Hindi mo tatangapin?,--ang ulit ni D. Eduardo.

--Inang!!!,--ang sabat ng mga bata.--Kami ay nagugutom!!!

--Hindi ko tatanggapin,--ang matatag na sagot ni Maring.

Kinuha niya ang salapi sa dambana, hinawakan ang kamay ni D. Eduardo,
saka inilagay ang salapi sa kaniyang palad.

--Kapag tinangap ko ang iyong salapi,--aniya,--ay hindi mangyayaring
hindi ko rin tangapin ang iyong pag-ibig. Eduardo sinabi mong kami
ay iyong minamahal. Kung gayn ay dapat kang mahabag sa akin, dapat
kang mahabag sa aking mga anak, at huwag mong ipilit ang iyong
salapi. Ibig mo na bagng ang aking mga anak ay tawaging anak ng...

--Sus!!!,--ang piping sigaw ni D. Eduardo at biglang umalis na
anaki'y ulol.




KABANATANG IV.

Inang Malingap


Ang mga bata'y nag-iiyakan at humihingi ng pagkain.

Si Maring ay nanghiram ng gunting sa isang kapit-bahay at pinutol
ang kaniyang mayabong na buhok saka binalot ng papel.

Pagdaka'y pinanyuan ang ulo at nanaog.

--Baka po may nais kayong bumili ng buhok?,--aniya sa isang taong
nasalubung sa daan.

--Tingnan natin,--ang sagot ng kausap.

Matapos makita nito ang buhok, ay pinagmasdang mabuti si Maring,
at ng makita ang kaniyang marlitang any at pananamit, ay siya'y
pinangdilatan.

--Saan mo ninakaw ang buhok na iyan?--aniya.

--Hindi ko po ninakaw,--ang sagot ni Maring.

--Hindi mo ninakaw?,--ang ulit ng kaniang kausap.--At saan ka
kumuha ng ganiyan kagandang buhok? Ang mga mayayaman ay siya lamang
nagkakaroon ng buhok na ganiyan karikit, at ikaw ay hindi ka mayaman.

--Kung ayaw po ninyong bilhin ay huwag,--ani Maring.--Hindi ko naman
ipinamimilit.

At siya'y umalis.

Nagktaon ay may nagdadaang pulis sa pook na yaon. It ay kinalabit
ng kausap ni Maring.

--Nakikita ba ninyo ang babaing yaon?,--aniya.

--Opo,--ang sagot ng pulis.

--Habulin niny, at iyan ay magnanakaw,--anang nagsumbong.--Kagabi,
ang isa kong kapit-bahay ay ninakawan ng maraming hiyas. Ang gayon ay
alam na niny marahil, sapagka't ipinagbigay alam na sa pamunuan ng
pulis. Kasamang nawala ng mga nasabing hiyas ang isang mayabong na
buhok na talagang gagawing postiso ng may-ari. Ang buhok na sinabi
ko ay dala at ipinagbibili ng babaying yaon.

--Siya nga ba?,--ang biglang tanong ng pulis, saka matuling hinabol
si Maring.

--Oy,--ang tawag sa kaniya.--An iyang dal mong nakabalot?

--Buhok po,--ang sagot ni Maring.

--Tingnan ko,--anang pulis.

Ibinigay ni Maring ang buhok.

Binuksan ng pulis ang balutan, at pagkakita sa buhok, ay muling
binalot at isinilid sa kaniyang lukbutan.

--Sumama ka sa akin,--ang utos kay Maring.

Si Maring ay parang napaakyat sa langit inakala niyang bibilhin ng
pulis ang kaniyang buhk.

--Bibilhin po ba niny?,--ang kaniyang masayang tanong.

--Oo, bibilhin ko,--ang tuya ng pulis.--Halina at sumama ka sa akin.

--Mahaba pong buhok iyan at mayabong, bukod sa malinis at
makinang,--an Maring samantalang sila'y lumalakad.

Sila'y nagtuloy sa cuartel ng puls sa Tund.

--Bakit po dinala niny ak dito?,--ang tanong ni Maring.

--Huwag kang kumibo,--ang kagulat-gulat na bulas ng puls saka
itinulak si Maring sa bilanguan, at isinima ang pinto.

Si Maring tumangis ng di gayon lamang. Naala-ala niya ang mga batang
iniwang gutom.

Siya'y parang ull sa loob ng bilanguan: tumatadyak sa sahig,
kinakalampag ang pinto, saka sumigaw ng ubos laks.

--Ako'y ilabas niny dito,--anang aba.--Wala akong ginagawng
kasalanan. Bakit at ako'y ibinilanggo ninyo?

Binuksan ng sargento ang pinto, at pagkakita sa kagandahan ni Maring,
ay kaniyang linapitan.

--Kay ganda mo!,--ang kanyang biro.

--E di kasi ako'y ibinilanggo ninyo dahil sa ako'y maganda?,--ani
Maring.--Pagbabayaran niny sa akin it: ako'y magsasakdal sa mga
pinuno.

Anaki'y tinampal ang sargento sa pangahs na banta ni Maring.

--Doon sa Bilibid ka magsakdal.

--Anong Bilibid?,--ang nagngingitngit na tanong ni Maring.--Bakit?
An bagng kasalanan ang nagawa ko?

Siya'y tinitigan ng sargento.

--Kay gandang magnanakaw nito!,--aniya, saka biglang isinima ang
pinto.

Ang salitang "magnanakaw" ay narinig ni Maring, nguni't hindi niya
natausan ang kahulugan.

--Ak kaya ang pinanganlang magnanakaw?,--ang tanong sa kaniyang
sarili.--Hindi: ako'y nagkariringan lamang. At sino sa sangdaigdigan
ang makapagsasabing ako'y magnanakaw?

Muling kinalampag ang pinto.

--Teniente! Capitan!,--ang kaniyang ubos laks na sigaw.

Muling binuksan ng sargento ang pinto ng bilangguan, may dalang
yantok na pamalo, pumasok at hinampas sa mukha si Maring.

--Huwag kang maingay!,--ang kaniyang kakilakilabot na bulas.

Nagputok ang tinamaan ng dulo ng mabangis na yantok. Sinugod ni
Maring ang sargento at pinan-gigilang kinagat sa kamay. Buman ang
kaniyang mga ngipin sa kamay na kinagat, tumalsik ang dugo, nawaray
ang laman, kaya't nakabitiw ang mga nagngangalit na ngipin, nguni't
bigla niyang binaltak at inagaw ang malupit na yantok, at ubos laks
na inihampas sa mukha ng sargento. Tumama sa mat nit ang dulo ng
yantok, at nagputok ang balintataw ng kaniyang mat.

Pumasok sa bilangguan ang mga kawal, hinawakan si Maring at sak
ginapos.

--Naulol, naulol,--anilang lahat.

Dumating ang Capitn.

--Huwag po kayng lumapit,--anang mga kawal,--sapagka't siya'y naull.

--Sil po ang naulol,--ani Maring sa Capitn.--Tingnan po niny,
ginoong Capitn, ako'y ibinilango nila, pinapagputok nila ang aking
mukha, at ako'y ginapos pa nil, sa ako'y walang ginagawang kasalanan.

Ang Capitn ay pumasok sa kaniyang tangapan.

--Alisan niny ng gapos ang babaying iyan at iharap sa akin,--ang
kaniyang utos.

Ipinag-utos ng isang kabo sa mga kawal na alisan ng gapos si Maring
at ilabs sa bilanguan.

Ang mga inutusan ay naghihiliang tumupad sa utos. Sila'y natatakot
na bak sila'y bunuin ng "ulol".

Ang kabo, bag ma't malaki rin ang pangamb, sa takot sa Capitn ay
siya na ang tumupad sa utos.

Dahan-dahan niyang binuksan ang pinto, sumilip muna, tinanaw ang
kinatatakutang "ulol", at pagkakitang it ay tumatangis na mag-isa,
nakalupagi sa sahig, ay biglang sinugod at hinawakan sa kamay, at
inalisan ng gapos.

Paglabas sa bilanguan ni Maring, ay inirapan ang mga kawal na kaniyang
nadaanan. Ang mga it ay nagsipangatal ng takot.

--Kay tatapang na mga kawal!--ani Maring.

Siya'y iniharap sa Capitn.

--Sino ang humuli sa babaying it?--ang usisa ng Capitn.

--Ak po,--ang sagot ng isang kawal na kaharap.

--An ang kaniyang kasalanan?,--ang ulit ng Capitn.

--Siya po ang nagnakaw kagabi ng mga hiyas at buhok sa bahay ni
D.a Consuelo Jimenez. Ang buhok po ay lumitaw na, at kaniyang
ipinagbibili: narito po.

At ibinigay ng kawal ang buhk sa Capitn.

--Saan mo kinuha ang buhok na ito?--ang tanong ng Capitan kay Maring.

--Ang buhk pong iyan ay akin,--ang sagot ni Maring.

--Oo nga at iyo,--ang ulit ng Capitn;--nguni't, saan mo kinuha?

--Sa ulo ko po,--ang tugon ni Maring.

Saka inialis ang kaniyang panyo sa ulo.

Biglang namangha ang lahat na kaharap. Maliwanag ang katunayang ang
buhok ay hindi nga nakaw. Ang kulay at putol nit ay kais at kaakma
ng may mga isang dangkal na naiwan sa ulo ni Maring.

Tiningnan ng matang nanglilisik ng Capitn ang kawal na dumakip kay
Maring, at isinauli sa kaawa-awang babayi ang kaniyang buhok.

--Sino ang pumutol ng iyong buhok?,--ang tanong ng Capitn kay
Maring.

--Ak po,--ang sagot nit.

--Bakit mo pinutol?,--ang ulit ng Capitn.

--Ipinagbibili ko po,--ang tugon ni Maring:--ako'y walang sukat na
maipakain sa aking mga anak.

--Umuwi ka na at ipagbil mo,--anang Capitn.

--At papaano po itong mukha kong nagputok?,--ang tanong ni Maring.

--Ikaw ay nakagant na,--ang sagot ng Capitn,--sapagka't binulag
mo naman ang sa iyo'y pumalo.

--Hindi po kailangang ang siya'y mabulag man,--ang tutol ni
Maring,--sapagka't ako'y kaniyang tinampalasan, nguni't pinapagputok
niya ang aking mukha, gayng ako'y walang munti mang kasalanan.

--Tunay nga,--ang pakli ng Capitn,--at dahil dian ay asahan mong
mapaparusahang lahat ang mga lumapastangan sa iyo.

Si Maring ay nagpa-alam, muling pinanyuan ang kaniyang ulo, matuling
lumabs sa kuartel at napatungo sa dako ng simbahan. Siya'y lumapit
sa isang tindahang bayan.

--Baka po ibig ninyong bumili ng buhok?

--Tingnan po natin,--ang sagot nit.

Ibinigay ni Maring ang buhk. Nagdumami ang mga nanonood na tao.

--Karikit na buhok!,--anang is.

--At mahaba,--ang sal ng is p.

--Mainam nga sana,--ang katlo ng may tindahan,--nguni't buhok ng
patay.

--Iyan po'y buhk ng buhay,--ang tutol ni Maring.

--Buhk nga ng paty,--anang isang babaying nandoon.--At sino ang
buhy na puputol ng ganiyan kagandang buhok?

Ibig na sanang sabihin ni Maring na iyon ay kaniyang buhok, nguni't
doon ay maraming tao, at ikinahihiya niyang ipakita ang kaniyang
ulong gapas.

Siya'y umalis at humanap ng ibang tindahan nguni't gaya rin ng una,
ay siya'y pinagkulumutan ng maraming tao, at sinabi nilng iyon
daw ay buhok ng patay. Hindi nil makayang paniwalaan na ang isang
babaying buhy ay magputol ng gayng karikit na buhok.

Umalis na naman si Maring, datapuwa't biglang sumagi sa kaniyang
bait ang nagugutom na iniwang ank sa bahay, kaya't agad nagbalik
sa tindahang pinangalingan.

Gaya rin kangina, ay nagdumami ang mga tao.

--Hindi po buhok ng patay ang aking ipinagbibili,--aniya--it po ay
buhk ng buhy, at ang katunayan ay narito.

Inals ni Maring ang panyo sa kaniyang ulo.

Naghalakhakan ng tawa ang mga taong nandoon pagkakita nila sa ulong
gapas ni Maring. Inakala nilang it ay ulol.

Palibhasa'y nakikita nilang si Maring ay na sa malaking kagipitan,
kaya binabaratn ang halaga ng kaniyang buhk. Talagang gayn sa
buhay na ito: kung sino na nga ang nalulunod, ay siyang lalong
pinagdidiinan.

Sa dalawang puong piso man ay mura pa ang buhk ni Maring, nguni't
natawaran lamang ng dalawang piso. Ng makita niyang ayaw ng sumulong
ang tawad, ay ibinigay na niya sa nasabing halagang dalawang piso.

Siya'y bumili ng tinapay at mantequilla, halos tumatakbong umuwi ng
bahay at kanyang pinakain ang mga batang gutom.

Ang Capitn ng pulis ay tumupad sa kaniyang pangako. Ikatlong araw
ay nangatiwalag sa kanilang tungkulin, ang kawal na dumakip kay
Maring at ang nabulag na sargentong nagpaputok ng kanyang mukha.
May balitang ang sargentong it, ng wala ng makain, ay namuhay sa
mga gubat at nanulisan.

Isang lingo pa lamang ang lumipas, si Maring ay wala na namng
maibili ng pagkain.

Ang kaniyang mga anak ay nagiiyakan ng gutom.

Wala nang mahirap kalabaning gaya ng mga bata. Hindi nil nalalaman
ang kahirapan, at walang taong may matigs na loob na makalalaban sa
kanilang daing. Ang kalaban ni Maring ay dalawang batang lalaking
kalikut-likutan. Si Maring ay nakalaban sa isang mabangis na sargento;
at kasalukuyang lumalaban sa salot ng kahirapan, nguni't siya'y hindi
mandin makalaban sa hibik ng dalawang batang humihingi ng pagkain.

Sa likot ng mga bata, ay kinuha ang Santo Cristo sa dambana at
pinagbali-bali nila. Dinatnan ni Maring na kagat ng bunso ang isang
paa ng nasabing Santo Cristo.

--Bakit sinira niny ang Santo Cristo?,--ang tanong ni Maring sa
mga bata.

--Ako'y nagugutom,--ang sagot ng matabil na bunso,--kaya kinakain
ko ang kaniyang paa.

Si Maring ay parang tinarakan sa puso.

Kinuha niya ang bali-baling Santo Cristo, pinulot sa sahig ang mga
paa at kamay na natanggal, iginapos sa cruz at muling ipinako.

Sa lagay na iyon ni Maring ay kahalintulad ng mga judiong nagpako
kay Cristo; ang kahigitan lamang ni Maring, bukod sa ipinako niya
ang kaniyang Cristo, ay binilibiran pa ng gapos na kawad sa Cruz,
buhat sa paa at sa kamay hangang liig.

Si Maring ay nanaog, dal ang kaniyang Santo Cristo, at ipinagbibili
sa mga bahay-bahy.

Ngayon namn ay siya'y tulad kay Judas. Ang kaibhan lamang ay ang
pagbibil nit kay Cristo sa halagang tatlong puong salapi; datapuwa't
ang Cristo ni Maring ay mura at ipinagbibili lamang sa halagang
"isang salapi".

At sa halag mang it ay wala pang makabili, sapagka't ang Cristo
ni Maring ay Cristong nagkapilay-pilay, Cristong nagkabali-bali ang
mga kamay, paa, baiwang at liig.

Si Maring ay napatungo sa Divisoria at doon niya ilinako ang kaniyang
Santo Cristo.

Siya'y nasagasaan ng isang nagtutumuling may pasng batulang, tumapon
ang Santo Cristo sa bat at gumulong sa putik.

Pinaliguan ni Maring sa grifo ang kaniyang Santo Cristo, at
pagkatapos, ay nakita niyang tapias ang ilong, bungi ang labi at
bulag ang mata.

Caawa-awang Santo Cristo! Sa lahat ng Santo Cristo sa sanglibutn
ay malaki ang pinagdaanang hirap ng Santo Cristo ni Maring.

Siya'y may natanawang isang kamatis na sirang nakatapon sa pangsol
(canal) sa tabi ng kabiak na tinapay. Maliksi niyang dinampot kapuwa,
tinakpan ng mangas ng baro ang kaniyang bibig, saka minsang isinubo
ang kamatis. Siya'y nahihilo na ng gutom.

Any na namang isubo ang tinapay, nguni't biglang natigilan, iniurong
ang kaniyang kamay sa bibig at isinilid ang tinapay sa lukbutan.
Naalala niya ang kaniyang mga anak, at ang tinapay ay itinira sa
kanil.

Nadaanan niya ang matong ng layak. Matuling linapitan ni Maring,
dinampt ang isang sirang bayabas na doo'y kaniyang nakitang
nakatapon; nguni't siya'y biglang itinulak ng isang sanitario, inagaw
nito ang bayabas sa kamay ng kaawa-awang babayi, muling itinapon sa
matong, at siya pa'y pinagbantaang dadalhin sa kuartel.

Si Maring ay tumangis, hindi dahil sa siya'y nasaktn, kundi dahil
sa bayabas na hawak na niya'y sinambilat pa sa kaniyang kamay.

--Inagaw sa akin ang bayabas,--aniya sa sarili,--at ibinigay lamang
sa matong ng layak. Mahal pa kay sa akin ang matong na iyan!

Mawiwika marahil ng ginoong bumabasa na si Maring ay hind dapat
dumanas ng gayong kalaking hirap, sapagka't dito sa Filipinas ay
marami ang madudulugan at mahihingan ng pagkain, damit at ib pa.
Nguni't an kaya ang magagaw natin, kung si Maring ay siyang aayaw
manghinging talaga? Si Maring ay dal na. At bukod sa kasamaan ng
kapwa tao na kaniyang dinanas, na walang ibang adhika kund ang siya'y
paglaruan, ay siya'y may katutubong mataas na loob, maramdaming
dangal at matibay na pananalig sa lakas niyang sarili sa laot ng
kahirapan. Ang mga taong gaya ni Maring ay maaaring mangamatay ng
gutom, nguni't hindi maaaring kailan pa man ang sila'y sumuko sa
magdarayang biro ng buhay.

Si Maring ay nagtuloy sa sadsaran (muelle) at doon naman inilalako
ang kaniyang Santo Cristo.

Makapal ang taong umahon, galing sa isang sasakyang bagong dating.

Si Maring ay sumalubong.

--Bilhin na p niny itong Santo Cristo,--aniyang sumisigaw.

Siya'y biglang niyakap ng isang lalaking payat, maputl at
susuray-suray.

--Maring!,--anang lalaki.

Siya'y liningon ni Maring, at...

--Gonsalo! Gonsalo ko!!!,--ang kaniyang matalim na sigaw, at
biglang hinimatay.

Si Maring ay madaling isinakay ni Gonsalo sa isang calesa at sak
siya inuw ng bahay.

Ng mahimasmasan si Maring ay na sa kandungan siya ng kaniyang asawa
sa kanilang bahay.




KABANATANG V.

Asawang Mairugin


Si Gonsalo ay nangaling sa Hawaii. Malubh ang sakit, at walang
dalang salapi kund ang lilimang pisong napag-arimuhanan niyang
inaws unti unti sa kaniyang pamumuhay doon, sa loob ng mahigit sa
isng tang di kawasang pagod.

Siya'y naka-uw dito, sapagka't ang is niyang kaibigang magdaragat ay
siya'y lihim na pinapasok sa sasakyan, ng ito'y malapit ng tumulak.
Si Gonsalo ay buman sa bunton ng uling na bato at ng sila'y malayo
na sa Hawaii at saka pa lamang umahon sa kaniyang libingan.

Ng siya'y makita ng Capitan sa sasakyn ay siya'y nakagalitan ng
di gayon lamang, nguni't wala ng mangyari at siya'y nakasakay na,
lalo't hindi naman mangyaring patalunin siya sa dagat, at lalong
hindi mangyari ang dahil lamang sa kaniya ay ibalik pa sa Hawaii
ang sasakyan. Dahil dito, ay nagtuloy ng paglalayag at si Gonsalo
ay kasama.

Pagdating sa Hongkong ay siya'y pinalunsad, nguni't, gaya rin ng una,
sa pamamagitan ng is niyang kaibigan ay siya'y lihim na nakapasok
sa isang sasakyn at siya'y nagtago sa kinalalagyan ng mga baka, at
doo'y hindi siya lumabas hanggang di sumadsad dito sa Maynila.

Kay bag ma't anong hirap, si Gonsalo ay nag pumilit umuw dito,
ay dahil nararamdaman niyang malalagot ang kaniyang hininga sa
malaking hirap na naranasan sa Hawaii, ay ninais niyang makita muna,
kahit sandali bago siya mamatay ang kaniyang sinisintang Maring at
pinakamamahal na dalawang anak.

Sa makatuwid, ang dalawang batang alaga ni Maring ay nadagdagan pa
ng isang may malubhang sakit.

Si Maring ay pumasok na alil sa isang babaying americanang
naninirahan sa Ermita. Pinagkasunduan nilang si Maring ay tatangap
ng walong pisong bayad sa bawa't buan, nguni't siya'y darating ng
ika 6 ng umaga sa bahay ng kaniyang panginoon at sa ika 8 ng gabi
sak lamang siya uuw ng bahay.

Ang anak na panganay ni Maring ay mahigit na sa limang tang gulang,
at it ay siyang sumisiyasat sa kaniyang am at sa kaniyang kapatid
na buns.

Sa pagkapa-alila ni Maring ay doon nakita ang kaniyang saganang
kasipagan.

Madaling araw pa'y nagbabangon na't sinisiyasat ang asawang may
sakit, ang dalawang anak, at ang boong pamamahay na iiwan sa habang
maghapon.

Pagkatapos ay siya'y matuling susugod sa Ermita. Nagbubukang liwayway
kung siya'y dumating sa bahay ng kaniyang panginoon. Pagdaka'y
sisiyasatin na niya ang pagkaing agahan.

Ang mga cubiertos, pingan, vaso, serbilyeta at ib pang gamit sa
pagkain ay pawang maayos at malinis na laht.

Bago magising ang kaniyang panginoon ay siya'y nagbabantay na sa
tabi ng pinto ng kaniyang silid, pagtawag sa kaniya, saka pa siya
papasok, ihahanda ang kaniyang hilamusan, hihiluran niya sa likod at
sa bisig, huhugasan ang kaniyang mga binti at paa, susuotan niya ng
medias, pakikintabin ang kanyang mga botitos, saka isusuot sa paa ng
kaniyang dakilang poon, tutulungan pa niyang magbihis at magsuklay
ng buhok, pagpapalain ang nalukot na hihigan. Paglabas ng kaniyang
panginoon, at samantalang ito ay kumakain, si Maring ay nakatayo sa
kaniyang harapn, upang sa kahit an man lamang munting kailangan
ay siya'y maliksing makapangasiwa.

Pagkatapos nit saka pa lamang siya kakain sa tira ng kaniyang
panginoon, malalaki ang subo hindi dahil sa siya'y gutm, kungdi
dahil sa siya'y nagmamadali, at ibig niyang agad magawa ang lahat
ng bagay na dapat niyang siyasatin.

Bago pa lamang nakaiinom ng tubig ay kaniya ng hawak ang wals at
linilinis ang buong bahay.

Bago manaog ang kaniyang panginoon ay siya'y binibigyan ng pisong
maipamili ng pananghalian at hapunan.

Pag-alis ng kaniyang panginoon ay kukuskusin na ng basahang may
pitrleo ang sahig ng bahay, pagkatapos saka niya bubulihin ng
basahang tuyo, matuling gumagapang upang madaling kumintab na anaki'y
salamin. Sa gayong kalaking bahay nabubuli ni Maring sa loob ng
sandali. Doon ay walang ibang alila kungdi si Maring.

Pagkatapos at saka lilinisin at aayusin ang lahat ng kasangkapan.
Isa-isang inilalagay sa kani-kaniyang dapat kalagyan.

Didiligin pa ang maraming halaman ng kaniyang panginoon.

Kung matapos it ay saka pa siya mamimili ng pagkain. Sisiw, ibon,
isda, karn  an man kayng pagkaing masarap at mura, huwag na di
magkasiya lamang ang dal niyang piso.

Pagdating ng kaniyang panginoon ay susuyuan niya sa pagkain, at
pagkatapos ay kaniyang susundan sa silid, aalisin ang kaniyang
botitos sa paa at ang kaniyang bihis sa katawn, sak pa siya kakaing
nagmamadali upang muling makapasok sa silid at mapaypayan ang kaniyang
panginoon. Kung it ay nakakatulog na, at saka pa liligpitin ang
kinanan, at pagkatapos ay kukunin namn ang may kasiraang damit at
susulsihan.

Sa ika 2 ng hapon ay magigising ang kaniyang panginoon, at gaya rin
kaninang umaga, ay tutulungan niyang magbibihis, magsuklay ng buhok,
at susuotan pa ng butitos at hindi hinihiwalayn hangang di manaog
at pumasok sa kaniyang pangasiwaan.

Pag-alis nit, ay bubulihin na naman ni Maring ang sahig, hangang
hapon, saka pa sisiyasatin ang pagkaing hapunan.

Si Maring ay siya pa ang utusn sa lahat ng dako.

At ang lalo pang pagod ni Maring ay kung magsidating ang mga
panauhin ng kaniyang panginoon. Siya ang tanging utusan sa pagkuha
ng sari-saring alak, pulutan, matamis, kung saan-saang almacen, at
kung sila'y lang na, ay palagi pa siyang namumura.

Ang lahat ng it ay pinagtitiisan ni Maring, alangalang sa kaniyang
asawang nakaratay sa banig at sa kaniyang dalawang anak na mumunti.

Ang kaniyang panginoon ay isang babaying americanang hindi pangit
at hindi naman maganda: Kainaman lamang, datapuwa't maayos magbihis
at bantog sa kalinisan ng kaniyang puri.

Gayn pa man ay madalas makita ni Maring, na siya'y nakikipagsarilinan
sa silid sa kung sino-sinong mga lalaking dalaw na kaniyang kaibigan.
Doon sila nag-iinuman ng alak, doon ang malakas na halakhakan ng
tawa, mamaya'y biglang tahimik, mamaya'y bigla na namang kaingayan
tawanan... Nguni't ang lahat ng ito'y walang an mang masam: talagang
ang gayong kaugalian ay karaniwan daw sa lahi ng kaniyang panginoon.

Isang gabi, it ay nagkaroon ng panauhin. Isang lalaking anaki'y
supling ng mga higante sa taas at laki ng pangangatawan. Ang kaniyang
mukha'y kasingpul ng kamatis na hinog. Anim ng botelyang cerveza ang
kaniyang nainom, bukod pa ang dalawng botelyang "wisking" kasalit.

Pagtugtog ng ika 8 ng gabi sa relos, si Maring ay nagpaalam sa
kanyang panginoon, nguni't ang panauhin ay siyang sumagot.

--Huwag ka munang umalis,--aniya,--sapagka't wala kaming mautusan dito.

--Hindi po mangyayari,--ang sagot ni Maring.

--Bakit hindi?,--ang tanong ng panauhin.

--Sapagka't ang asawa ko po ay nakaratay sa banig,--ang tugon ni
Maring,--bukod sa ako'y may dalawang anak na maliliit na naghihintay
sa akin ngayon sa bahay.

--Lalo nang hindi mangyayari ang kami ay iwan mo ngayon,--ang ulit
ng panauhin.--Ikaw ay aming kailangan sa boong magdamag.

--Hindi po mangyayari,--ang tutol ni Maring.--Ak po'y paalam na.

Si Maring ay anyong aalis, nguni't siya'y hinawakan sa kamay ng
panauhin.

Ang panginoon ni Maring ay humahalakhak ng tawa.

--Ako po'y bitiwan niny,--ani Maring sa panauhin.

--Huwag kang umalis, sapagka't ikaw ay aming kailangan,--ang pilit
nit, saka kinaladkad si Maring at ipinasok sa silid.

Si Maring ay lumaban.

Siya'y niyakap ng panauhin at biglang inihampas sa sahig.

Si Maring ay nabuwal; at sa pagkabigl ay nagputok ang kaniyang ulo
sa dakong likuran.

Sa gayong kalagayan ay siya'y kinababaw noong taong malaki: siya'y
ibig gawn ng mahalay, nguni't sa sandaling yaon ay naala-ala ni
Maring ang kaniyang lanseta sa lukbutan, madaling dinukot, lihim na
binuksan at biglang tinarakan sa dibdib yaong lalaking namimilit.
It ay napasigaw ng malakas.

--Mamamatay ako!,--aniya at binitiwan si Maring.

Naglawa sa sahig ang dug.

Dumal ang panginoon ni Maring at siya'y anyong hahawakan, nguni't
si Maring, kaisang liksi ng kidlat, ay lumuks at nagtaanan.

Sa kaniyang pagmamadali ay siya'y nahulog sa hagdanan, nguni't hindi
tumigil kaunti man. Paglagpak niya sa lupa, ay maliksing tumindig
at tumakb.

Siya'y nakatagpo ng isang calesang walang laman. Tinawag niya at
sinakyn.

--Sa Tund,--aniya sa cochero.

Ang kabayo ay matuling tumakb.

Ng ang calesa'y papaakyat na sa tulay ng Espanya, ay nasagasaan
ng isang trambia. Ang calesa ay tumapon at nagiba, ang cochero ay
nasugatan sa mukha, nguni't si Maring ay hindi naano.

Pagdaka'y lumapit sa kanil ang isang amerikanong pulis, at sila'y
dinaluhan ng maraming tao.

Napagmasdan ng pulis ang damit ni Maring, tigmak ng dug. Yao'y dugo
noong malaking americanong kaniyang tinarakan sa bahay ng kaniyang
panginoon.

--Nasugatan ka ba?,--ang tanong ng pulis kay Maring.

--Op,--ang sagt nit.

--Tingnan ko ang iyong sugat,--anang pulis.

Si Maring ay nanginig ng takot, sapagka't siya'y hindi nasugatan.

--Saan nandon ang iyong sugat?--ang ulit ng pulis.

--Narit po sa loob,--ang sagot ni Maring.

--Ipakita mo,--anang pulis.

--Hindi po maaaring ipakita ko,--ang tugon ni Maring,--sapagka't
narini sa loob.

--Malubha baga ang sugat mo at ganiyan na karami ang dugo sa iyong
damit?--ang usisa ng pulis.

--Malubha nga po kung kaya ako'y tigmak ng dugo,--ang tugon ni Maring.

--Kung gayon,--anang pulis,--ay sumama ka sa akin sa Hospital.

Si Maring ay lalo pang nanginig ng takot. Inakala niya na kung
siya'y sasama sa Hospital, at doo'y makitang siya'y walang sugat ay
sapilitang uusisain kung bakit tigmak ng dugo ang kaniyang damit,
at dahil dito ay walang salang di nila malalamang siya ang tumarak
sa dibdib noong amerikanong iniwan niyang naghihingalo marahil sa
bahay ng kaniyang panginoon.

Ang pulis ay lumapit sa isang telefonong na sa malapit na haligi sa
daan, at siya'y humingi ng isang "carro ambulante".

Ang sandaling yaon ay sinamantal ni Maring at siya'y matuling
nagtaanang umakyat sa tulay ng Espanya.

Siya'y hinabol ng pulis at siya'y anyong abutan sa kalagitnaan ng
tulay. Pagkakita ni Maring na siya'y dadaklutin na lamang ng pulis,
ay maliksing sumampa sa gabay ng tulay at lumuks sa ilog.

Ang americanong pulis ay lumuks rin at siya'y hinabol sa tubig.

Sa mga sandaling yaon ay bumabaha ang ilog Pasig, kaya't ang mabilis
na agos na sinasagabalan ng tulay ng Espanya ay dumaragundong at
namimilipit sa pagpupumilit malampasan yaong makakapal na haligi ng
nasabing tulay.

Palibhasa'y kinagisnan ni Maring ang pamamalakaya, kaya't siya'y
malaks lumangoy.

Ang pulis ay linulon ng isng malaking uli-uli at nalunod. Datapuwa't
si Maring ay lumaban sa dumaragundong na tubig, at sa kalalangoy, at
sa kasisisid, ay siya'y nakarating na walang nakamalay sa kaniya sa
sadsarang may hagdanang batng malapit sa tapat ng bahay ni Yangko.

Siya'y umahon at matuling lumakad. Namimili ng madaanang madilim,
upang siya'y makubli sa liwanag ng mga ilaw sa lansangan.

Siya'y nakarating sa kanilang bahay, nangangapos ang hininga sa
pagod.

--Ako'y nakamatay ng tao,--aniya kay Gonsalo.

--Bakit?,--ang gulat nit.

--Ako'y pinagnasaang gawn ng mahalay ng isang amerikano,--ang dugtong
ni Maring,--kaya't siya'y aking tinarakan ng lanseta sa dibdib.

Si Maring ay madaling nagbihis.

Noon ding gabing iyon, si Maring ay humanap ng banka sa pampang ng ilog
at kaniyang inakay ang malubhang asawa at maliliit na dalawang anak.

Sino pa mang makakita sa anyo ni Maring ay sapilitang mahahabag.
Sunong ang nakabigkis na banig, unan at tampipi ng damit, akay ng
kaliwang kamay ang anak na bungso, kapit sa kaniyang saya sa dakong
likuran ang anak na panganay, at si Gonsalong halos hindi makagulapay
ay nakasimbab sa kaniyang balikat na kanan.

Ang sariling bangkang dinatnn nil sa pampang ng ilog ay tigib ng
lulang talabang may balat. Gayon pa mn, ito'y kanilang sinakyn,
sapagka't doo'y wala ng ibang bangka.

Doo'y may iisng lalaking pinakiusapan ni Maring upang sila'y ihatid
sa nayong Baluarte, sakop ng Bulakan.

Sa di masaway na galaw ng mga bata lalo na't ang bangka ay tigib ng
talabang may balat, it ay tumaob, noon pa namang siya'y malapit ng
sumadsad.

Gayn na lamang ang sama ng palad. Hindi malaman ni Maring kung sino
ang unang sagipin sa kaniyang mga anak at asawa.

Palibhasa'y siya'y may buhy na kaisipan sa mga biglang panganib,
ay agad niyang sinagip ang anak na bungso; ang panganay ay sinagip
namn ng bangkero.

Si Gonsalo ay lumubog na parang bat.

Pagkakita ni Maring na si Gonsalo ay wala, ay iniabt sa nasabing
bangkero ang anak na bunso at pagdaka'y sumisid. Kinapa sa ilalim
ng tubig ang kaniyang asawa, at ng kaniyang matuklasan ay niyakap,
at biglang sumikad sa lupa, kaya't silang dalawa'y lumitaw.

--Ilangoy ninyo at ihahon sa pampang ang dalawang bat,--ang sigaw
niya sa mananagwan.

Halos hind pa man natatapos ang kaniyang huling salit, ay muling
lumubog na namn ang mag-asawa, sapagka't si Gonsalo ay nanguyapit
sa liig ni Maring.

Hind makatulong kay Maring ang mananagwan sapagka't dal nit ang
dalawng bat at siya naman ay halos lumubog.

Dahil dito, ay pinag-ubos ng mananagwan ang kaniyang lakas, at
bahagya ng makagulapay ng siya'y makaarok sa dako ng pampang.

Siya'y madaling umahon, binitiwan sa lupa ang dalawng paslit at
muling lumusong sa tubig.

Siya'y sumisid sa kinalubugan ni Maring at ni Gonsalo. Nakap niyang
nagkakayakapan ang dalawa sa ilalim. Si Maring ay hindi na mangyaring
lumitaw pa, sapagka't mahina na ang kaniyang katawn, at hindi niya
makayang dalhin ang nangunguyapit sa kaniyang liig.

Hinawakan si Gonsalo ng mananagwan. Ito'y biglang sumikad sa lupa,
kaya silang tatlo'y lumitaw.

Si Maring ay nakahing.

Pinag-ubos nit ang kaniyang lakas, at silang dalaw ng mananagwan
ay pinagtulungang ilinangoy si Gonsalo hanggang sa pampang.

Sila'y umahn.

Si Gonsalo ay hindi humihing.

Doon ay may isang dampang tirahan ng isang matandang bantay
palaisdaan. Sila'y nanuluyan sa matanda.

Si Gonsalo ay binihisan, kinumutan at nagsiga sa silong ng bahay
upang siya'y mainitan, kaya't di nalaonan ay nanaguli ang kaniyang
hininga.




KABANATANG VI.

Tinugis ng Lisyang Palad


Hindi lubhang malayo sa dampang tinuluyan nila Maring ay may isang
malaking palaisdaan, ari ng bantog na mayamang si Capitang Juan.

Si Maring ay natangap na bantay sa palaisdaang yaon, kaya't sila'y
madaling lumipat sa kaniyang dampa.

Isang hapon, nagtatakip-silim na, si Maring ay sumasalap ng hipon,
upang sila'y may ulamin sa hapunan.

Dumating si Capitang Juan sa palaisdaan at lumapit kay Maring.

--Maring,--aniya,--labis mo ng nahahalata marahil ang maluwat ng
mataimtim kong nais sa iyong kariktan. At yayamang ako'y mayaman,
ay ibig kong ikaw ay yumaman din naman.

--Hindi po mangyayari ang inyong nais,--ang sagot ni Maring,--batid
po ninyong ako'y may asawa.

--Paka-asahan mong walang makakaalam na sino pa man,--ani Capitng
Juan.

--Mayroon po,--ang tugon ni Maring:--ang Maykapal at ak. Ak'y
nahihiya sa Maykapal at sa aking dangal na sarili.

--Akalain mong si Gonsalo ay may sakit,--ang ulit ni Capitng
Juan.--Kapag siya'y namatay ay walang lilingap sa iyo at sa iyong
mga anak.

--Ak po namn ay may sariling laks,--ang pakli ni Maring.

--Kapag hindi nangyari ang aking nais,--ang banta ni Capitang
Juan,--ay aalisin ko sa iyo ang palaisdaan.

--Ari po ninyo ang palaisdaan,--ang tahimik na sagot ni Maring,--at
magagawa niny ang balang ibigin.

--Kay-tigs namn ng loob mo!,--ang malambing na samo ni Capitang
Juan at anyong yayakapin si Maring.

Si Maring ay umurong ng dalawang hakbang.

--Capitang Juan,--ang nakangiting pakl ni Maring:--Marahan at huwag
po kayng mangahas. May mga babaying maamo pa kay sa inakay na
kalapati, kung sila'y hindi linalapastangan; nguni't kapag hindi
iginalang ang kanilang karapatan, ay marurunong din namang manuka
at mangamot na masahol pa kay sa lawin.

Si Capitang Juan ay napahiya, kasabay ng malaking galit na biglang
sumilakb sa kaniyang puso at utak.

Yaong bantog na Capitng Juan na hindi na halos mabilang ang mga
babaying kaniyang nabihag; yaong Capitang Juan na may himalang titig
na sa tuwi-tuwi na'y sinusukuan ng mga dalaga't babaying may asawang
natitisuran sa paglakad ng kaniyang maligayang buhay, ay naroroon
ngayon at pinangdidilatan at hinahamunan ng isang marlitang bantay
palaisdaan.

--Napakataas ng iyong pangungusap!,--ani Capitang Juan.

--Sa katwiran po lamang,--ang sagot ni Maring.

--An bagang katwiran ang isinasatsat mo?,--ang bulas ni Capitang
Juan.--Magpasalamat ka't ikaw ay napiling naisin ng aking pita.
Panunghan mo ang iyong kaliitan, at tingalain mo ang aking kalakhan,
saka ka magsabi kung...

--Oh bulag na matanda!,--ang sabat ni Maring.--Paslang na mayaman!
Ang kaluluwa mo'y kasing-dumi ng salaula mong kalooban. Hindi ka pa
nasiyahan sa pamumutawi sa iyong mga labi ng mga salitang mahalay,
laban sa marangal na ugali, at ngayon ay nag-any ka pang lumapit sa
akin, upang lapastanganin mo ang aking pagka-babayi... Ulol! Akalain
mong ikaw, sa gitna ng iyong masagwang kayamanan, ay maliit ka pa
kay sa hanip nguni't ako, sa laot ng aking marangal na kadalitaan,
ay kasinglaki ak ng kalinisan, ng karapatn at ng katwiran. At ang
katunayan ay narito.

Dinukot ni Maring sa kaniyang lukbutan ang isang lanseta, at dagling
binuksan. Ang talim nito ay kumislap.

--Lumapit ka ngayon,--ang dugtong ni Maring. Si Capitang Juan ay
nangatal ng takot. Ang katutubong tapang ng kaniyang puso at utak
ay dagling bumaba sa kaniyang talampakan, at sa katunayan ay siya'y
mabilis na lumayas.

Ng siya'y malayo na, at inakala niyang siya'y hindi na aabutan ni
Maring, sakali mang siya'y habulin, ay sumigaw ng malakas:

--Iwan niny ang dampa ngayon din,--aniya.

Si Maring ay umuwi. Dinatnan niyang nagkakaumpok ang tatlong mag-aama.

Si Gonsalo ay lumalakas lakas na nguni't hindi pa makalakad.

--Gonsalo,--ani Maring,--tayo'y pinaaalis dito ni Capitang Juan
ngayon din.

--Bakit daw?,--ang malumbay na tanong ni Gonsalo.

--Ewan nga,--ang sagot ni Maring.

Ipinagkaila ni Maring ang dahiln, ala-ala niya'y baka lalong sumama
ang loob ng kaniyang kaawa-awang asawa.

Maluwat na di nakaimik ang dalawa.

Ngayong pinagmamasdan ni Maring ang kaniyang dalawang paslit na anak
at ang asawang may sakit, yaong puso niyang kasingtigas ng bakal
ay naging marupok, at anaki'y sasabog sa mariing hampas ng lisyang
palad.

--At papaano tayo ngayon?,--ang kahambal-hambal na tanong ni Gonsalo.

--Tayo ay umalis dito ngayon,--ang lalong kahabag-habag na sagot ni
Maring.

Ang dalawang bata ay nangakatanga sa pakikinig sa salitaan. Tila
wari ibig nilng mataosan ang khulugan ng usapan ng kanilang am't
ina; nguni't ang kanilang malalagong utak, ang kanilang maliliit
na puso, ay wala pang kayang lumasap ng lasong handog sa kanila ng
lahat ng bagay na nangyayari.

--At saan tayo titira ngayon?,--ang lubhang malungkot na tanng ni
Gonsalo.

Si Maring ay ngumiti, ngiting pilit, ngiting malumbay pa kay sa
tangis, ngiting mapait pa kay sa apd.

--Malapad ang lupang matitirahan,--aniya,--at maaliwalas ang langit
na masisilungan. Ang lahat ng parang, gubat at bundok ay pawang
nangaghahandog ng kamote, gabe, mga ubod, sari-saring bungang kahoy,
bukod pa ang maraming tikling at iba't ibang ibon at hayop; gayn
din naman ang mga sapa, ilog at dagat, ay pawang nangaghahandog ng
walang katapusang biyaya, gaya ng mga suso, kabibi, palaka at laksa
laksang isdang hindi sukat maubos ng tao sa habang panahon.

--Tunay na nga,--ang pakli ni Gonsalo,--nguni't ak ay may sakit
at... Kaawa-awa ka namn, Maring!

Saka siya biglang napatangis.

--Bakit?,--ang masintahing tanong ni Maring.

--Kaawa-awa ka naman, sapagka't ako'y hindi makatulong sa iyo kaunti
man,--ang himutok ni Gonsalo.

--Tatay,--anang matabil na bungso,--ak ay tutulong sa inang ko.

--Ak mn,--ang dagling dugtong ng panganay.

--Dios ko!!!--ang malaks na sigaw ni Gonsalo, saka niyakap na
mahigpit ang dalawang anak.

--Ako'y mag-aararo at magtatanim ng palay,--ang ulit ng panganay.

--Ako'y mamamalakaya at ipagbibili namin ng inang sa bayan,--ang
dugtong ng di mapakaling bungso.

--Dios ko po!!!,--ang matalim na sigaw ni Maring.--Anong
kaliliit ng aking mga anak!!!

Saka minsang niyakap ang tatlong mag-aam.

Kakila-kilabot na larawan!

May mga larawang hindi mangyayaring dalubhasain ng lalong pantas na
panulat. Ang larawan nila Maring, Gonsalo at dalawang anak ay is
sa mga binangit.

Ang mag-asawang Maring at Gonsalo ay sabay na tumangis. Ang malalagong
utak at maliliit na pus ng dalawang paslit ay nangahawa mandin
sa hinagpis ng kanilang ama't ina, at sila'y tinablan ng mapait
na luhang dumadagisdis at pumapatak sa kanilang ulo, kaya sil ay
nagsi-tangis din.

Ang mag-asawa at ang kanilang mga anak ay ayn at nagkakayakap at
nagsisitangis na walang lubay. Sila'y parang binigkis ng lalong
masaklap na kamatayan.

Ang silong ng bahay ay nabasa sa kadadagisdis ng kanilang luha.

Kaawa-awang Maring! Ang sinumpaan man ng mga katalunan ay hanggan
doon na lamang ang hirap. Karamihan sa babayi ay nangapapala dahil
sa kanilang kagandahan; nguni't si Maring, sapol pa man sa una,
sapol pa noong siya'y agawin ni Gonsalo, ay siya'y tinugis na ng
mababangis na ligalig, dahil lamang sa kaniyang hiwagang dilag.

Iwan natin ang kabanatang it, sapagka't napakalumbay.




KABANATANG VII.

Ganting-pala ng Pagtitiis


Inakay na namn ni Maring ang kaniyang dalawang anak at asawang may
sakit.

Si Gonsalo ay nabinat.

Sila'y naparoon sa dampa noong matandang kaniang tinuluyan noong
unang sila'y dumating sa pook na iyon, at ipinamanhik ni Maring sa
kaniya na sila'y ihatid ng bangka sa Obando. Ipinagtapat ni Maring
ang naging dahilan ng kanilang pag-alis.

Ang matanda ay nahabag at pumayag sa pamanhik.

Hinakot ni Maring ang kanilang banig, unan at tampipi ng damit,
inilulan sa bangka, sila'y sumakay at napatungo sa Obando, sa dakong
Taliptip.

Ang bangka ay sumadsad at sila'y napasalamat sa matandang sa kanila'y
naghatid.

Hindi pa nalaonan ang kanilang paglakad, ay sila'y may isang kubong
dinatnan.

Nagpataupo si Maring, nguni't walang sumagot.

Siya'y sumilip sa linib at ng makitang walang tao, ay ipinanhik ang
kaniyang asawa't mga anak.

Ang kubong yaon ay parang inihanda kil Maring. Nagkaroon sila ng
bahay na di pinagkagugulan ng salapi at pagod. Lamang ay napakaliit
at wasak pa. Yao'y kubong maluwat ng iniwan ng may-ari.

Gayon pa man, si Maring ay natuwa ng di mamagkano, at napasalamat
sa Maykapal.

Siya'y naglatag ng banig, at pinatulog ang mga bata.

Palibhasa'y hapo si Gonsalo, kaya di nalaonan at nakatulog din.

Hating gabi at maliwanag ang buan.

Pagkakita ni Maring na nakakatulog na ang kaniyang asawa at mga anak,
ay siya'y marahang nanaog at napatungo sa isang palaisdaang hindi
lubhang malayo doon. Tahak ni Maring ang pasikot sikot ng pook na
yaon, sapagka't noong buhay pa ang kaniyang nasirang am ay sila'y
madals na mamili ng isda doon.

Siya'y napatungo sa bahay na tirahan ng bantay sa palaisdaan. Bagama't
hating gabi ay nakita niyang maliwanag sa loob ng bahay. Siya'y
napataupo.

Dumungaw ang isang matanda at siya'y pinapagtuloy. Pagdaka'y nakilala
niya ang matand sapagka't it ay kaibigan ng kaniyang nasirang am
at ngayo'y siyang may ari ng palaisdaan.

Ipinamanhik ni Maring na siya'y pahintulutan mangdukot ng alimango sa
mga lunggang nangasa-pilapil ng palaisdaan. Ang may-ari ay pumayag.

Sabihin pa kay ang tu ni Maring?

May mga dalawang oras pa lamang siya sa palaisdaan, ay mahigit na
sa apat na puo ang alimangong kaniyang nahuli.

Sa katapusn ay nasipit ng isang sakag ang kaniyang hintuturo.
Nabutas ang kuk at nadurog ang dulo ng kaniyang daliri.

Siya'y umuw. Ang dugo'y walang lubay na tumutulo sa kaniyang sugat;
nguni't siya'y masay, sapagka't may dalang apat na puo't walong
matataba at malalaking alimango.

Pagdating ng bahay ay tinalian ang kaniyang sugat, ginising si
Gonsalo at nagpaalam na umuwi ng bayan, upang ipagbili ang alimangong
kaniyang nahuli.

Siya'y nag-iwan ng apat upang sila'y may ulamin.

Nagbubukang-liwayway na ng si Maring ay umalis.

Ng siya'y umuwi ay may dalang bigs, petrleo, ilawan, palayok,
suklob, sandok, banga at asin.

Namaga ang kaniyang hintuturong may sugat at hindi na mangyaring
siya'y makapangdukot ng alimango.

Kinagabihan ay siya'y nananglaw ng kanduro.

Kay tuwa ni Maring! Sasandali pa siyang nananglaw ay dalawang puo't
anim na ang kaniyang nahuling ibon. Nguni't sa kabila ng kaniyang
tuwa, ay siya'y nasubyang ng isang bubog na bumaon sa kaniyang
talampakan ng kulang lamang sa isang dali ang lalim.

Tinalian ng panyo ang kaniyang sugat at umuwing titingkod-tingkod.

Kinaumagahan, at pagkatapos naipagbili ang kaniyang mga nahuling
ibon, bag man at masakit na lubha ang kaniyang paa, ay siya'y
bumil ng tubig na inumin, sinasalok niya ng banga sa mga bangka,
at ipinagbibili sa bayan. Ikaapat na balik, ay siya'y natisod sa
isang bato, naparapa at nabasag ang kaniyang banga.

Si Maring ay umuwi ng bahay na gumigilid ang luha sa kaniyang mga
pilikmat.

Naala-ala niya ang kanilang bahay na iniwan sa nayon ng B. Siya'y
naparoon at ang bahay ay ipinagbili ng dalawang puo't limang piso.

Si Maring ay magaling tumugtog ng alpa at lalo pang magaling
manalindaw (magkanta). Dahil dito ay siya'y bumili ng isang alpa,
umuwi ng bayan at siya'y nanapat sa mga bahay na malalaki. May mga
tatlong oras pa lamang na siya'y nananapat, ay mahigit na sa piso
ang kaniyang kinita.

Siya'y masaya na sanang umuuwi, nguni't siya'y nasagasaan ng isang
mabilis na kalesa, nagulungan ang kaniyang alpa at nagkadurugdurog,
saka nagputok ang kaniyang mukha sa pagkapasubasob.

Siya'y tumangis na naman, hindi dahil sa siya'y nasaktan, kungdi
dahil sa pagkalansag ng kaniyang alpa.

Kinabukasan siya'y bumili ng isang tag at pisi. Gumawa siya ng isang
baliwasan, at kinagabihan ay siya'y napatungo sa ilog at namitmit.

Maliwanag ang buwan.

Noong gabing yaon lamang sinama si Maring, at hating gabi na ay wala
pang nahuhuling isa mang isda.

Kaginsa-ginsa'y lumapit kay Maring ang isang lalaking may saluksok
na revolver at sundang sa baywang. Ang lalaking it ay bulag ang
isang mata, nguni't yaong isa niyang matang natitira ay katimbang 
mahigit pa kay sa dalaw, sapagka't lubhang malaki, matalas, madilat
at halos nag-aalab.

Pagkakita ni Maring sa lalaking it ay biglang nagulat at
nanghilakbot. Gayon pa man ay tinatagan ang kaniyang loob, binawi ang
kaniyang dating lakas sa mga panganib at hindi nagpakita ng kaunti
mang takot.

--Nakikilala mo ak?--ang tanong ng lalaki.

--Oo,--ang sagot ni Maring.--Ikaw ang sargentong nagpaputok ng mukha
ko sa kuartel ng pulis sa Tund.

--At ikaw namn,--ang pakli ng lalaki,--ang nagpaputok ng balintataw
ng kanan kong mata. Narito ang katunayan.

Itinuro ang bulag niyang mat.

--At yayamang ikaw ang siyang bumulag sa akin,--ang dugtong ng
lalaki,--yayamang ako'y natiwalag sa aking katungkulan dahil sa iyo,
at yayamang kitang dalawa ay pinagtagpo ngayon ng mabuting kapalaran
ay kailangang sumama ka sa akin, upang ako'y damayan mo sa buhay at
kamatayan.

--Hindi mangyayari,--ang matatag na sagot ni Maring.

--Bakit hindi mangyayari?,--ang bulas ng lalaki.--Ang balang ibigin
ko ay sapilitang mangyayari nga, sa mabuti at sa masama mang salitaan.

Inakala ni Maring na labann na naman ang kaniyang haharapin. Iginayak
niya ang loob at hinawakang mahigpit ang puno ng kaniyang baliwasan.

Si Maring ay talagng matatag sa panganib.

--Sumama ka sa akin,--anang lalaki, kasabay ang paghawak sa kaliwang
kamay ni Maring.

Nguni't si Maring, kasing liksi ng kidlat, ay biglang sinaksak sa
mukha ang lalaki ng puno ng kaniyang baliwasan. Napalaran niyang
tinamaan ang matang hindi bulag, it ay pumutk, lumabas sa dating
kinalalagyan, kasabay ng bumulwak na dugo.

Sa makatuwid si Maring ang siyang pinalad na bumulag sa kanang mat
ng dulingas na sargento, at ngayon ay siya pa ring pinalad na bumulag
sa kaniyang kaliwang matng natitir.

Ang lalaking may iisang bulag na mat, ngayon ay naging bulag ng
lubs.

Binunot nito ang kaniyang rebolber, nguni't pinagubos ni Maring ang
kaniyang laks, biglang binaltak ang kaniyang kamay na hawak ng
lalaki, saka lumayo.

Ito'y bumaril, nguni't hindi niya tinamaan si Maring, sapagka't ang
bumaril ay bulag. Siya'y muling binaril, nguni't ang punglo ay lalo
pang napalayo sa binabaril.

Si Maring ay nakapulot ng isang pidpid na kahoy, dahan-dahang lumapit
sa dakong tagiliran ng lalaki, saka pinalo ng ubos lakas sa kamay
na may hawak ng rebolber: Ito ay tumapon at pinulot ni Maring.

Ang bulag ay pipihit-pihit at hindi matutuhan ang tunguhan. Siya'y
lalong nagalit, walang magawang paghihiganti. Binunot ang kaniyang
sundang at ngangapa-ngapa sa hangin. Muling pinalo ni Maring sa
kamay, at ang sundang ay umilandang sa malayo. Pinulot din ni Maring
ang nasabing sundang.

Ang taksil na sarhentong nawalan ng mata, ngayon ay nawalan pa ring
lubos ng sandata.

Ibig niyang magtaanan, nguni't hindi niya nakikita ang kaniyang
tutunguhan.

Nagkataong nagdadaan doon ang mga kostabulario. Pagkarinig nila
sa dalawang putok ng rebolber, ay nangagtumulin at lumapit sa
naglalabanan.

Si Maring ay sumalubong sa pamunuan at talagang ibibigay sana sa
kaniya ang rebolber at ang sundang, nguni't pagkakita sa mukha nito,
ay biglang nahintakutan at anyong tatakas. Ang pamunuang ito ay dili
iba kungdi yaong malaking amerikanong tinarakan ng lanseta sa bahay
ng kaniyang panginoong amerikana sa Ermita.

Pagkakita ng pamunuang amerikano na si Maring ay may anyong tumakas,
ay hinawakan agad sa kamay.

--Saan ka paparoon?,--aniya.

Saka hinarap ang kaniyang mga kasamang kawal.

--Dakpin ninyo ang lalaking iyan,--aniya, sabay turo sa bulag.

Ang mga kawal ay nagsitupad sa utos.

--Patawarin po ninyo ako,--ang samo ni Maring sa pamunuan.

--Ikaw nga bag,--ang tanong ng pamunuan,--ang sumugat sa akin
noong isng gabi, sa bahay ng isang americana sa Ermita?

--Ako nga po!,--ang kahambal-hambal na sagot ni Maring.

--Kung gayon ay huwag kang mag-alaala,--anang pamunuan.--Ikaw ay
walng kasalanan. Ipinagtangol mo lamang ang iyong dalisay na puri.
Ako ang siyang may kasalanan. Noong gabing yaon ay ako'y nalang
at ikaw ay pinagnasaan kong lapastanganin. Ibigay mo sa akin ang
iyong kapatawaran. Ang aking sugat ay maluwat ng gumaling. Ngayon
ay sabihin mong lahat sa akin ang nangyari dito.

Ang takot ni Maring ay biglang napalitan ng pagkakatiwala doon sa
americanong, sa akala niya'y maluwat ng patay, at ngayon ay kumikilala
ng kasalanang nagawa, bagama't nasugatan.

Sinalaysay ni Maring ang pakikipaglaban niya sa bulg, magbuhat sa
pun hanggang dulo.

Dumukot ang pamunuan ng isng kandila sa kaniyang lukbutan at
tinanglawan ang mukha ng bulag. Pinahiran niya ang dugong namamalisbis
sa kaniyang mukha, pinagmasdang mabuti, saka tumango-tango.

Dumukot pa rin sa kaniyang lukbutan ng isang larawan, saka iniyagapay
sa mukha ng bulag.

--Ito nga,--aniya,--at wala ng ib.

Isinama ang bulg, at gayn din si Maring, sa Kuartel Heneral ng
mga Kostabulario.

Dahil dito, si Maring ay muling kinabahan. Ang kaniyang pagkakatiwala
sa americano ay muling napalitan ng takot, gulat at hapis.

Inasahan niyang siya'y mabibilanggo, lalu na't ang kaniyang sinugatang
americano ay pamunuan pa naman.

Nguni't...! Katakataka! Kinabukasan ng umaga, si Maring ay umuwi
sa kaniyang kubo. Masaya pa kay sa Pask. Siya'y may dalang salaping
papl na halagang dalawang libong piso.

Nangdidilat ang mga mat ni Gonsalo pagkakita sa gayong karaming
salapi. Nangatal ang buo niyang katawan.

--Saan nangaling ang salaping ito?,--ang kaniyang tanong.

--Kagabing ako'y namitmit,--ang tugon ni Maring,--ay hindi ako
nakahuli ng kahit isang munting isda. Ang nahuli ko ay isang bantog
na tulisan.

--Tulisan!--ang gilalas ni Gonsalo.

--Oo,--ang sagot ni Maring,--isang bantog na tulisan. Nalalaman
mo kung sino? Dili iba kungdi yaong kakilakilabot na tulisang
nagpapamagat na Bulg.

--Ha?--ang biglang tanong ni Gonsalo.

--Ang bantog na Bulg na kilabot nitong buong lalawigan,--ang ulit
ni Maring.--Ang tulisang it ay dili iba kungdi ang Sargentong
nagpaputok ng mukha ko sa kuartel ng pulis sa Tund, ng ikaw ay na
sa Hawaii pa. Dahil sa ginawa niyang kapaslangan sa akin ay siya'y
natiwalag sa kaniyang katungkulan, at ng naghirap na ang kaniyang
buhay ay siya'y nanulisn, at sapol pa noon ay ipinagbayad na siya
ng Pamahalaan ng dalawng libong piso sa sino mang makadakip o
makapagturo ng kaniyang kinaroroonan. Ang salaping it ay ganting
palang bigay ng Pamahalaan sa akin, sapagka't ako ang nakadakip sa
nasabing bantog na tulisn.

Sinalaysay ni Maring ang lahat ng bagay na nangyari sa kaniya,
tungkol sa Pamunuang Americanong kaniyang sinugatan.

Si Gonsalo ay nabinat sa malaking tuwa.

Iniuwi ni Maring sa Maynila ang kaniyang mga anak at si Gonsalong
kaniyang asawa, tuloy ipinagamot ito sa lalong magagaling na mga
Doctor. Marami ang kaniyang iginugol na salapi, nguni't si Gonsalo
ay hindi gumaling, at di naluwatan ay namatay.

Pagkatapos ng pagluluksa ni Maring, ay kaniyang nabalitaan na si
D. Eduardo ay nakukulong sa San Lazaro, sapagka't siya'y naulol
magbuhat niyaong gabing kanyang makausap.

Si Maring ay dumalaw sa San Lazaro, at pagkakita sa kaniya ni
D. Eduardo, ito'y lumuks at si Maring ay niyakap.

--Salamat sa iy, Maring!--anang ulol.--Salamat!

Ang dating nagkakasintahan ay sabay na tumangis.

Sapol pa noon ay gumaling si D. Eduardo sa pagkasira ng kaniyang
katalinuhan, at silang dalawa ni Maring ay napakasal.

Natipon ang kayamanan ni D. Eduardo. Mahigit sa limang pung libong
piso, pati ng kaniyang dalawang malalaking bahay.

Sila'y hindi nagkaroon ng anak, nguni't kinilala ni D. Eduardo ang
dalawang ank ni Maring, na parang tunay din niyang anak.

Sila'y namuhay na mahabang panahn sa laot ng saganang kayamanan at
dangal.

Ang panganay na anak ni Maring ay nag-aral sa pag aabogado at ang
bungso ay sa pag-dodoctor sa pangagamot.

Ang lahat na kahirapan at pagtitiis ni Maring ay napalitan ng di
mamagkanong biyaya at kaligayahan, hanggang sa oras ng kaniyang
kamatayan.


=WAKAS=




  MAY
  MAHALAGANG BALITA SA
  KABALIGTARAN




BAKIT DI BASAHIN?


Kung ang mga nobelang tagalog na sinulat ni Aurelio Tolentino ay
siyang kinasasaligan ng lalong maririkit na kasaysayan at buhay ng
ating Lahi, ay bakit di basahin at namnamin sa madaling panahon?

At wala ng napakamura, nguni't napakamahalagang gaya ng mga nasabing
aklat. Sa pamamagitan ng mga ilang sentimo lamang, ay kakamtan
ninyo at lalasapin ang mga masasarap na bunga ng walang kapagurang
pagpupuyat ng gumawa, at ng kaniyang mga matiyagang pakikibaka sa
larangan ng mithing Kalayaan, at ng kaniyang mga matiising pagod
dili-dili sa makasiam niyang pagkabilanggong laban sa mga Pamahalaang
Kastila at Amerikano, dahil sa kaniyang pagtatanggol sa mga katwiran
at karapatan ng bayan.

Narito ang mga nasabing aklat:


Kasulatang Ginto

  HALAGA--40 SENTIMOS

  May sampung maririkit na kabanata:
  I--Sangdugo.
  II--Bagong Araw.
  III--Tatlong Bituin.
  IV--Ang Haring Maliwat.
  V--Malagablab na pag-ibig.
  VI--Si nunong Sinukuan, ang kaniyang mga tikbalang at mga tianak.
  VII--Labanan sa gubat.
  VIII--Ang bangis ng panibugho.
  IX--Kakilakilabot na lihim.
  X--Katapusan.


Kahapon Ngayon at Bukas

  HALAGA--30 SENTIMOS

  May pitong mahalagang kabanata:
  I--Talimhagang paalam.
  II--Ang libingan ni Lakhang-Bayan.
  III--Watawat ng Kalayaan.
  IV--Ang mag-inang bihag.
  V--Pangakong mahigpit.
  VI--Maligayang kababalaghan.
  VII--Natupad ang tipan.


BUHAY

  HALAGA--50 SENTIMOS

  May dalawang puo't anim na kabanata.
  I--Kung sino si Buhay.
  II--Ang unang halik.
  III--Si Dining at si Daluyong.
  IV--Dalawang halimaw.
  V--Handa sa labanan.
  VI--Ang lihim.
  VII--Spilitan.
  VIII--Lumala ang ligalig.
  IX--Ang kapaslangan sa harap ng kabaitan.
  X--Ang sulat ni Dining.
  XI--Luha.
  XII--Naglalamay na lahat.
  XIII--Patayan.
  XIV--Ang sundang na basa ng dugo.
  XV--Si Manuel.
  XVI--Ang sigaw ng kasalanan.
  XVII--Simula ng litis.
  XVIII--Tinubos ni Marcial si Buhay.
  XIX--Tinubos ni Buhay si Marcial.
  XX--Saksing pipi.
  XXI--Ang talas ng hukuman.
  XXII--Ang paglagpak ni Daluyong.
  XXIII--Dakip.
  XXIV--Ang kasinungalingan.
  XXV--Ang katotohanan.
  XXVI--Katapusan.


Ang Buhok ni Ester

  Unang Bahagi
  HALAGA--40 SENTIMOS

  May sampuong makasaysayang kabanata:
  I--Kidlat sa loob ng isang bahay.
  II--Bagy sa loob ng isang puso.
  III--Simula ng kapaslangan.
  IV--Namitak ang pag-ibig.
  V--Ang tabil ni Gloria.
  VI--Dinaig ng munting pipit ang lawing hari ng bangis.
  VII--Kahapon, Ngayon at Bukas.
  VIII--Hapunan at talumpati.
  IX--Abogadong palaka, Kupidong manok, Haring alipin, Ulupong na
        makabayan.
  X--Dinagit ng lawin.

  Ikalawang Bahagi
  HALAGA--40 SENTIMOS

  I--Gumagalaw ang lupong.
  II--Ang babaying lalaki.
  III--Mabisang kamandag.
  IV--Ang halik ng bangkay.
  V--Lagaring ginto.
  VI--Si Juana at ang kaniyang kalapati.
  VII--Limang libong piso ang isang buhok.
  VIII--Ang pagsisi ni Dimas.
  IX--Ang himutok ni Ester.
  X--Bagong Judit.

  Ikatlong Bahagi
  HALAGA--40 SENTIMOS

  May sampung makasaysayang kabanata.
  I--Singsing na katumbas buhy.
  II--Ang sugo ng katarungan ay pumulas sa liwayway.
  III--Ang dalawang bangkay ng isang buhy.
  IV--Hatol bitay.
  V--Sa kuko ng kamatayan.
  VI--Muling nabuhay.
  VII--Sa harapan ng Hukuman.
  VIII--Ang paglagpag ni Gerardo.
  IX--Ang sigaw ng kasalanan.
  X--Katapusan.


Ang mga may nais magkaroon ng mga nasabing aklat ay maaaring sumulat
kay N. Hilario, 237 Mercado Yanco, Tabora Int., San Nicolas,
Manila, K. P.

Kalakip sa loob ng sobre ang halagang kailangan, maging pilak, 
maging "giro-postal" man, at maaasahang tatanggapin nil sa pagbabalik
ng Correo.

Hindi malalaunan ay ipalilimbag din namin ang mga nobelang na nga
banggit sa likuran at marami ang humihingi sa amin.




[Tal ng Tagapagsalin:

Isinaayos ang pagbabantas (punctuation). Ginawang tatlo ang mga
tuldok ng lahat ng mga elipsis (...).

Walang binago sa mga salita sa orihinal, kabilang ang mga di
pagkakatulad sa pagbabaybay, paggamit ng gitling, at paggamit ng
mga tuldik, maliban lamang sa mga sumusunod:

  "Gonsalo" binago mula sa "Gonzalo" sa
    pahina 9 (nagngangalang Gonsalo; Si Gonsalo ay may;
      pag-ibig ni Gonsalo); at
    pahina 10 (ni Gonsalo ang gayon; si Gonsalo ay muli).
  Pahina 9, "nil" binago mula sa "nili" (nil Maring, palibhasa'y).
  Pahina 10, "bagong" binago mula sa "bagon" (bagong-taong may mga).
  Pahina 12, "magiging" binago mula sa "maginging" (magiging poon ng).
  Pahina 14, "maging dapatin" binago mula sa "magingdapatin" (inyng
    maging dapatin).
  Pahina 15, wala nang simula ng bagong talata bago ang "An ang
    balak mo".
  Pahina 16, "kaawa-awang" binago mula sa "kaa-awang" (ng kaawa-awang
    Maring).
  Pahina 18, "kailangang" binago mula sa "kailngang" (kailangang
    ilugso ko).
  Pahina 25, isiningit ang "ng" bago ang "mga babaying sawing".
  Pahina 34, "panahong" binago mula sa "pnahong" (ng panahong
    lumipas).
  Pahina 35, "Maring" binago mula sa "Marig" (Maring at sa mga
    batang).
  Pahina 39, isiningit ang "ang" bago ang "iyong ala-ala".
  Pahina 41, "Kung" binago mula sa "kung" (Kung kailan ako'y).
  Pahina 46, "Pagkaringig" binago mula sa "Pakaringig" (Pagkaringig
    ni D. Eduardo).
  Pahina 47, naglagay ng simula ng bagong talata bago sa "--Iyan ay
    handog ko".
  Pahina 49, "Inang Malingap" binago mula sa "INANG MALINGAP".
  Pahina 52, "Bakit" binago mula sa "Babit" (Bakit at ako'y).
  Pahina 53, "Maring" binago mula sa "Maing" (ni Maring ang sargento).
  Pahina 54, "yantok" binago mula sa "yantak" (yantok, at nagputok).
  Pahina 56, "ka na" binago mula sa "kana" (Umuwi ka na at).
  Pahina 58, "ni Maring" binago mula sa "niMaring" (ni Maring
    na iyon).
  Pahina 61, tinanggal ang naulit na "at" (at muling ipinako).
  Pahina 63, "kaniyang" binago mula sa "kaniyan" (kaniyang nakitang
    nakatapon).
  Pahina 72, "naala-ala" binago mula sa "nala-ala" (naala-ala
    ni Maring).
  Pahina 77, "iisng" binago mula sa "iiisng" (may iisng lalaking).
  Pahina 78, "y" binago mula sa "ay" (ay hindi na mangyaring).
  Pahina 79, "Sila'y" binago mula sa "sila'y" (Sila'y nanuluyan).
  Pahina 80, "KABANATANG" binago mula sa "KABANATA" (KABANATANG VI).
  Pahina 85, "khulugan" binago mula sa "kahulugan" (khulugan
    ng usapan).
  Pahina 88, "Pagtitiis" binago mula sa "pagtitiis" (Ganting-pala
    ng Pagtitiis).
  Pahina 88, "ng" binago mula sa "ang" (dahilan ng kanilang).
  Pahina 94, "ng" binago mula sa "na" (puno ng kaniyang).
  Pahina 95, "rebolber" binago mula sa "revolber" (kaniyang rebolber,
    nguni't).
  Pahina 97, "Ibigay" binago mula sa "Ibibay" (Ibigay mo sa akin).
  Pahina 98, inilipat ang "Isinama ang bulg, at gayn din si" sa
    unahan ng "Maring, sa Kuartel Heneral ng mga".
  Pahina 99, "kahit" binago mula sa "kahi't" (ng kahit isang).
  Sa mga patalastas sa dulo ng teksto,
    "XIX", binago mula sa "XVIIII" (XIX--Tinubos ni Buhay).
    "buhy", binago mula sa "buhay" (na katumbas buhy).
    "bangkay", binago mula sa "banggkay" (bangkay ng isang).]





End of Project Gutenberg's Maring (Dangal at Lakas), by Aurelio Tolentino

*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MARING (DANGAL AT LAKAS) ***

***** This file should be named 43902-8.txt or 43902-8.zip *****
This and all associated files of various formats will be found in:
        http://www.gutenberg.org/4/3/9/0/43902/

Produced by Marie Bartolo from page images made available
by the Internet Archive: American Libraries


Updated editions will replace the previous one--the old editions
will be renamed.

Creating the works from public domain print editions means that no
one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
(and you!) can copy and distribute it in the United States without
permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
such as creation of derivative works, reports, performances and
research.  They may be modified and printed and given away--you may do
practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
subject to the trademark license, especially commercial
redistribution.



*** START: FULL LICENSE ***

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase "Project
Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
Gutenberg-tm License (available with this file or online at
http://gutenberg.org/license).


Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
electronic works

1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
even without complying with the full terms of this agreement.  See
paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
works.  See paragraph 1.E below.

1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
collection are in the public domain in the United States.  If an
individual work is in the public domain in the United States and you are
located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
keeping this work in the same format with its attached full Project
Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.

1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
a constant state of change.  If you are outside the United States, check
the laws of your country in addition to the terms of this agreement
before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
creating derivative works based on this work or any other Project
Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
the copyright status of any work in any country outside the United
States.

1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org/license

1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
and distributed to anyone in the United States without paying any fees
or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
1.E.9.

1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.

1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg-tm License.

1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
that

- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
     must be paid within 60 days following each date on which you
     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
     address specified in Section 4, "Information about donations to
     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."

- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
     License.  You must require such a user to return or
     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
     and discontinue all use of and all access to other copies of
     Project Gutenberg-tm works.

- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
     of receipt of the work.

- You comply with all other terms of this agreement for free
     distribution of Project Gutenberg-tm works.

1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
electronic work or group of works on different terms than are set
forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
works, and the medium on which they may be stored, may contain
"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
your equipment.

1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from.  If you
received the work on a physical medium, you must return the medium with
your written explanation.  The person or entity that provided you with
the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
refund.  If you received the work electronically, the person or entity
providing it to you may choose to give you a second opportunity to
receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
is also defective, you may demand a refund in writing without further
opportunities to fix the problem.

1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
with this agreement, and any volunteers associated with the production,
promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
that arise directly or indirectly from any of the following which you do
or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.


Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm

Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of computers
including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.


Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
permitted by U.S. federal laws and your state's laws.

The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
throughout numerous locations.  Its business office is located at
809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
information can be found at the Foundation's web site and official
page at http://pglaf.org

For additional contact information:
     Dr. Gregory B. Newby
     Chief Executive and Director
     gbnewby@pglaf.org


Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
spread public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements.  We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance.  To
SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
particular state visit http://pglaf.org

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations.
To donate, please visit: http://pglaf.org/donate


Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
works.

Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
concept of a library of electronic works that could be freely shared
with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.


Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
keep eBooks in compliance with any particular paper edition.


Most people start at our Web site which has the main PG search facility:

     http://www.gutenberg.org

This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
